Ăn chay ở Đồng Nai: thương cảng người Hoa có trước Chợ Lớn cả trăm năm

Đồng Nai là tỉnh công nghiệp lâu đời nhất miền Nam, với Biên Hoà, Trảng Bom, Nhơn Trạch, Long Thành. Nhưng trước khi là vùng công nghiệp, nơi đây từng là trung tâm thương mại lớn nhất Đàng Trong.

Cù lao Phố — thương cảng có trước Chợ Lớn

Năm 1679, một nhóm người Hoa trung thành với nhà Minh, không chịu thần phục nhà Thanh, chạy sang Đại Việt. Chúa Nguyễn cho họ vào khai phá phương nam.

Một nhánh do tướng Trần Thượng Xuyên dẫn đầu tới vùng Biên Hoà, dừng lại ở một cù lao trên sông Đồng Nai và lập nên Nông Nại Đại Phố — dân gian gọi là cù lao Phố.

Một thương cảng sầm uất

Chỉ trong vài chục năm, cù lao Phố trở thành trung tâm thương mại lớn nhất Đàng Trong. Thuyền buôn từ Trung Hoa, Nhật Bản, Java, phương Tây vào ra tấp nập. Phố xá lát đá, nhà ngói san sát, có chợ, có bến, có các bang hội.

Vị trí của nó rất hợp lý: nằm trên sông Đồng Nai, đủ sâu cho thuyền lớn vào, lại nối được với vùng nông sản nội địa.

Rồi tất cả bị phá

Trong cuộc chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, cù lao Phố bị tàn phá nặng nề vào các năm 1776-1777 và 1782. Phố xá cháy, người chết, thương nhân ly tán.

Những người sống sót dời xuống vùng Sài Gòn, lập nên khu Đề Ngạn — chính là Chợ Lớn ngày nay.

Nghĩa là: Chợ Lớn mà bài Quận 6 đã nói tới — nơi sinh ra món chay giả mặn của Việt Nam — có gốc từ cù lao Phố này. Một biến cố chiến tranh đã dời cả một cộng đồng, và cùng với nó là cả một truyền thống bếp núc, xuống hạ lưu.

Ngày nay cù lao Phố là xã Hiệp Hoà, thành phố Biên Hoà — một vùng yên tĩnh với vài ngôi đình chùa cổ, gần như không còn dấu vết của thương cảng xưa.

Văn miếu Trấn Biên

Năm 1715, chúa Nguyễn cho dựng Văn miếu Trấn Biên tại Biên Hoà — văn miếu đầu tiên ở Đàng Trong, trước Văn miếu Vĩnh Long (1866) đã nói ở bài trước và trước cả văn miếu Gia Định.

Việc dựng văn miếu ngay ở vùng đất mới mở có ý nghĩa rõ ràng: khẳng định rằng đây không phải vùng biên viễn tạm bợ mà là đất có nền nếp, nơi cái học được đặt đúng chỗ.

Đây là cùng một tinh thần với việc Mạc Thiên Tứ lập thi đàn ở Hà Tiên năm 1736 — đã nói ở bài trước. Hai nơi, cách nhau hai mươi năm, cùng một cách nghĩ về đất mới.

Văn miếu bị phá năm 1861 khi Pháp chiếm Biên Hoà, và được phục dựng từ năm 1998.

Chùa Bửu Phong

Chùa Bửu Phong trên núi Bửu Long, Biên Hoà, là một trong ba ngôi chùa cổ nhất Đồng Nai, có từ khoảng cuối thế kỷ 17.

Chùa nằm trên núi đá, có nhiều tượng và phù điêu đá, nhìn xuống hồ Long Ẩn — hồ nước xanh hình thành từ mỏ đá cũ.

Vùng Bửu Long cũng là làng nghề đá mỹ nghệ lâu đời, do người Hoa mang nghề tới — tương tự làng đá Non Nước ở Đà Nẵng đã nói ở bài Ngũ Hành Sơn.

Bưởi Tân Triều

Bưởi Tân Triều ở Vĩnh Cửu là đặc sản nổi tiếng nhất Đồng Nai, trồng ven sông Đồng Nai trên đất phù sa. Có nhiều giống: bưởi đường lá cam, bưởi ổi, bưởi thanh trà.

Bưởi là loại quả có vai trò riêng với người ăn chay:

• Lễ vật — bưởi luôn có trong mâm ngũ quả, đã nói ở bài Bát Tràng
• Gỏi bưởi chay — tôm bưởi trộn rau thơm, đậu phộng, đậu hũ chiên
• Chè bưởi — dùng cùi bưởi, món chè Nam Bộ cổ điển, chay hoàn toàn
• Vỏ bưởi — nấu nước gội, làm mứt, tinh dầu

Lại một loại cây dùng được gần hết, như sen ở Ba Đình và dừa ở Bến Tre.

Món chay và đời sống công nghiệp

Đồng Nai có hơn ba mươi khu công nghiệp và hàng triệu lao động, phần lớn là người nhập cư. Biên Hoà, Trảng Bom, Long Thành, Nhơn Trạch đều là vùng nhà trọ dày đặc.

Đồng thời, Đồng Nai cũng là tỉnh có tỉ lệ giáo dân Công giáo rất cao — đặc biệt ở Hố Nai, Gia Kiệm, nơi có các xứ đạo hình thành từ dòng người di cư năm 1954.

Nghĩa là ở đây có hai lịch kiêng khác nhau cùng chạy, như đã nói ở bài Phát Diệm:

• Phật tử, người Cao Đài, Hoà Hảo — chay rằm mùng một, chay kỳ
• Giáo dân — kiêng thịt các thứ Sáu, giữ chay thứ Tư Lễ Tro và thứ Sáu Tuần Thánh

Cộng lại, số ngày trong tháng mà một phần dân cư cần đồ không thịt là rất nhiều. Và mẫu số chung an toàn cho cả hai nhóm vẫn là món chay thuần thực vật.

Trong khi đó, khu trọ công nhân thì chỉ có quán cơm bình dân và hàng ăn đêm — nơi món chay gần như không xuất hiện.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Cù lao Phố là gì?

Nông Nại Đại Phố, thương cảng do nhóm người Hoa theo tướng Trần Thượng Xuyên lập năm 1679 trên cù lao sông Đồng Nai. Trong vài chục năm nó trở thành trung tâm thương mại lớn nhất Đàng Trong.

Vì sao người Hoa dời từ cù lao Phố xuống Chợ Lớn?

Vì cù lao Phố bị tàn phá nặng trong cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh các năm 1776-1777 và 1782. Người sống sót dời xuống vùng Sài Gòn lập khu Đề Ngạn, chính là Chợ Lớn ngày nay.

Văn miếu Trấn Biên dựng năm nào?

Năm 1715, là văn miếu đầu tiên ở Đàng Trong — trước Văn miếu Vĩnh Long năm 1866 và trước cả văn miếu Gia Định. Bị phá năm 1861 khi Pháp chiếm Biên Hoà, phục dựng từ năm 1998.

Vì sao dựng văn miếu ở đất mới lại có ý nghĩa?

Vì nó khẳng định đây không phải vùng biên viễn tạm bợ mà là đất có nền nếp, nơi cái học được đặt đúng chỗ — cùng tinh thần với việc Mạc Thiên Tứ lập thi đàn ở Hà Tiên năm 1736.

Bưởi dùng được những phần nào?

Múi làm gỏi bưởi chay, cùi nấu chè bưởi, vỏ nấu nước gội và làm mứt hoặc tinh dầu, và cả quả thì luôn có trong mâm ngũ quả dâng cúng.

Vì sao Đồng Nai có hai lịch kiêng cùng chạy?

Vì tỉnh vừa có đông Phật tử, người Cao Đài, Hoà Hảo ăn chay rằm mùng một, vừa có tỉ lệ giáo dân Công giáo rất cao ở Hố Nai, Gia Kiệm kiêng thịt các thứ Sáu. Mẫu số chung an toàn cho cả hai là món chay thuần thực vật.