Ăn chay ở Đông Hà: con đường xuyên ba nước và món ăn đi qua biên giới

Đông Hà là thành phố tỉnh lỵ Quảng Trị, nằm ở ngã ba quốc lộ 1 và quốc lộ 9 — con đường chạy về phía tây qua cửa khẩu Lao Bảo sang Lào, rồi nối tiếp tới Thái Lan và Myanmar.

Hành lang kinh tế Đông - Tây

Tuyến đường này là một phần của Hành lang kinh tế Đông - Tây, nối biển Đông ở Đà Nẵng qua Lào, Thái Lan tới biển Andaman ở Myanmar. Quốc lộ 9 là đoạn Việt Nam của tuyến đó.

Ý nghĩa thực tế: đây là đường ngắn nhất đưa hàng từ Đông Bắc Thái Lan và Trung Lào ra biển — hai vùng không có bờ biển nào của mình.

Nên trên đường 9 chạy suốt ngày đêm: container, xe tải, xe khách quốc tế, và những người sống bằng tuyến đó.

Thức ăn đi qua biên giới cả hai chiều

Loạt bài đã nói ở bài Vân Đồn rằng nguyên liệu bếp Việt phần lớn từng là hàng nhập, và ở bài Tuy Hoà rằng một đường biên đứng lâu thì hai bên trộn vào nhau.

Ở đây thì quá trình đó đang diễn ra ngay bây giờ, và quan sát được.

Cái đi từ Lào và Thái sang

• Xôi nếp ăn bốc — ở Lào, xôi nếp (khao niao) là lương thực chính, ăn bằng tay, nắm thành viên chấm. Cách ăn này lan sang vùng biên Việt Nam.
• Gỏi đu đủ — som tam kiểu Lào - Thái. Bản chay được nếu bỏ mắm cá và tôm khô, chỉ dùng đậu phộng, chanh, ớt, đường thốt nốt.
• Nướng và giã — kỹ thuật giã trong cối thay vì xay, làm vị đậm hơn
• Rau thơm Lào — nhiều loại rau ăn sống mà bên Việt ít dùng

Cái đi từ Việt Nam sang

• Phở và bún — có mặt ở các thành phố Lào, nhiều quán do người Việt mở
• Bánh mì — đây là điểm đáng chú ý nhất. Bánh mì kiểu Việt có ở Lào, Campuchia và cả một số vùng Thái Lan, và nó được nhận là món Việt.
• Cà phê pha phin, cà phê sữa đá
• Nem, chả giò

Điểm về bánh mì đáng dừng lại. Loạt bài này viết cho một thương hiệu bánh mì chay, nên nói thẳng cái quan sát: bánh mì là món Việt lan xa nhất trong khu vực, và lý do là nó tiện.

Cầm đi được, không cần bàn ghế, ăn được mọi giờ, và nhân thì thay được theo chỗ. Đúng bốn điều mà bài Phú Nhuận và bài Điện Bàn đã phân tích.

Một món lan xa vì nó dễ mang theo, chứ không phải vì nó cầu kỳ.

Ăn chay ở vùng Phật giáo Nam tông kế bên

Lào là nước Phật giáo Nam tông — như Thái Lan, Campuchia, Myanmar. Bài Tam Đảo và bài Trà Vinh đã giải thích: sư Nam tông khất thực và nhận gì ăn nấy, đây là giới không chọn.

Nên qua biên giới là đổi hẳn bối cảnh:

• Bên Việt — chùa Bắc tông, ăn chay trường, quán chay có ở thị xã, chay kỳ mùng một rằm
• Bên Lào — chùa Nam tông, không có truyền thống quán chay, nhưng có rất nhiều món rau và xôi vốn đã chay

Lời khuyên thực tế cho người giữ chay đi tuyến này: bên Lào đừng tìm "quán chay", hãy tìm món. Xôi nếp, gỏi đu đủ không mắm, rau luộc, đậu — đều có. Cái phải hỏi là mắm cá (padaek), thứ có mặt trong rất nhiều món Lào và đóng vai trò như nước mắm ở Việt Nam.

Đây là bẫy quen thuộc của cả loạt bài, chỉ đổi tên: nước mắm ở Nam Bộ, mắm nêm ở Quảng Nam, mắm ruốc ở Huế, mắm tôm ở Bắc, mắm bò hóc ở Khmer, sá sùng ở Quảng Ninh, padaek ở Lào. Cùng một cơ chế: người bán xếp nó vào gia vị nên không tự nhắc.

Món chay ở Đông Hà

• Cháo bột (cháo vạt giường) — đặc sản Quảng Trị, sợi bột gạo cắt vuông; bản gốc nấu cá lóc, bản chay dùng nấm và đậu hũ
• Bún hến, bún nghệ — không chay; nhưng bún nghệ chay có làm được, nghệ là phần chính của vị
• Bánh ướt, bánh lọc chay — bánh lọc nhân đậu xanh hoặc nấm
• Cơm chay — ở thành phố và gần chùa
• Bánh mì chay — dọc quốc lộ 1 và quốc lộ 9
• Xôi, chè đậu
• Cháo bột cá lóc, bún hến, thịt trâu lá trơng — đặc sản, không chay

Mắm ruốc là bẫy chính ở Quảng Trị, như khắp Bắc Trung Bộ. Hỏi cụ thể tên loại nêm.

Xe qua đêm, quán mở đêm

Quốc lộ 9 và quốc lộ 1 giao nhau ngay Đông Hà, nên thành phố này là điểm dừng của hai luồng xe: xe Bắc - Nam và xe đi Lào.

Xe khách quốc tế tuyến Đông Hà - Savannakhet, Đông Hà - Viêng Chăn thường chạy đêm để tới cửa khẩu lúc mở cửa. Xe tải container chạy suốt.

Kết quả là ở Đông Hà, quán cơm đường dài mở gần như thâu đêm — và đúng như mọi tuyến đường dài mà loạt bài đã đi qua từ Tân An tới Ea Kar: không có suất chay nào trong số đó.

Riêng ở đây còn thêm một lớp khách nữa: người đi làm ăn bên Lào về, nhiều người trong đó giữ chay kỳ theo lệ quê.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Hành lang kinh tế Đông - Tây là gì?

Tuyến nối biển Đông ở Đà Nẵng qua Lào, Thái Lan tới biển Andaman ở Myanmar. Quốc lộ 9 qua Đông Hà và cửa khẩu Lao Bảo là đoạn Việt Nam — đường ngắn nhất đưa hàng từ Đông Bắc Thái và Trung Lào ra biển.

Món nào từ Lào - Thái sang vùng biên Việt?

Xôi nếp ăn bốc, gỏi đu đủ kiểu som tam, kỹ thuật giã trong cối thay vì xay, và nhiều loại rau thơm ăn sống mà bên Việt ít dùng.

Món Việt nào lan xa nhất trong khu vực?

Bánh mì — có ở Lào, Campuchia và một số vùng Thái Lan, và được nhận là món Việt. Lý do là nó tiện: cầm đi được, không cần bàn ghế, ăn được mọi giờ, nhân thay được theo chỗ.

Ăn chay bên Lào thì làm sao?

Đừng tìm "quán chay" vì Nam tông không có truyền thống đó — hãy tìm món. Xôi nếp, gỏi đu đủ không mắm, rau luộc, đậu đều có.

Cần hỏi gì khi ăn ở Lào?

Hỏi về padaek — mắm cá Lào, có mặt trong rất nhiều món và đóng vai trò như nước mắm ở Việt Nam.

Cháo bột Quảng Trị làm chay được không?

Được. Sợi bột gạo cắt vuông là phần làm nên món; bản gốc nấu cá lóc, bản chay dùng nấm và đậu hũ.