Ăn chay ở Bỉm Sơn: lễ Phật thì chay, lễ Mẫu thì không — và vì sao lại thế

Bỉm Sơn là thị xã cực bắc Thanh Hoá, giáp Ninh Bình. Đây là thị xã công nghiệp xi măng, và cũng là nơi có đền Sòng Sơn — một trong những nơi thờ Mẫu Liễu Hạnh quan trọng nhất cả nước.

Một chuyện nhiều người lúng túng

Loạt bài đã đi qua rất nhiều chùa và rất nhiều đền, và đã ghi nhận nhiều lần rằng ở Việt Nam chùa và đền hay đứng cạnh nhau, khách lễ cả hai — Côn Sơn - Kiếp Bạc, Tây Thiên, Phủ Giầy, Núi Sam.

Nhưng chưa bài nào nói tới một chuyện rất thực tế mà người đi lễ hay lúng túng: sắm lễ thế nào cho đúng?

Câu trả lời ngắn gọn, và nó là quy ước khá thống nhất trong dân gian:

• Lễ Phật — chay. Ban thờ Phật trong chùa thì dâng hương, hoa, quả, oản, xôi, chè, bánh trái. Không dâng đồ mặn.
• Lễ Thánh, lễ Mẫu, lễ Thành hoàng — có thể mặn. Ở đền, phủ, đình thì lễ mặn (gà luộc, giò, thịt) là được và phổ biến; lễ chay cũng được.
• Lễ gia tiên — tuỳ nhà. Phần lớn làm mặn; nhà theo đạo Phật hoặc vào ngày chay thì làm chay.

Vì sao lại phân biệt như vậy

Lý do nằm ở chỗ ai được thờ và thờ theo lý gì — đúng nguyên tắc mà bài Kim Sơn đã lập: muốn hiểu một điều kiêng thì phải hỏi nó kiêng vì cái gì.

Ban Phật gắn với giới không sát sinh. Dâng thịt lên nơi thờ một giáo lý dạy không giết hại thì tự nó đã mâu thuẫn. Đây không phải chuyện Phật "thích ăn chay", mà là chuyện lễ vật phải hợp với điều mình đang tỏ lòng.

Ban Thánh, Mẫu, Thành hoàng thuộc tín ngưỡng bản địa, nơi các vị được coi là những nhân vật có công, có quyền năng, gần với đời sống con người. Lễ vật ở đây theo lối cỗ bàn của người trần — dâng cái gì mình quý thì dâng.

Nói cách khác: lễ Phật là bày tỏ theo giáo lý; lễ Thánh Mẫu là bày tỏ theo nhân tình. Hai lối, hai kiểu mâm.

Mấy điều thực tế nên biết

• Trong một ngôi chùa có cả ban Phật và ban Mẫu (nhiều chùa Bắc Bộ có nhà Mẫu phía sau) — thì lễ mặn nếu có chỉ đặt ở ban Mẫu, không mang lên ban Tam Bảo.
• Lễ chay dâng đâu cũng được. Nếu không chắc thì sắm chay là an toàn tuyệt đối — đây là lý do rất thực tế khiến lễ chay ngày càng phổ biến.
• Không cần mâm cao cỗ đầy. Hương, hoa, quả, một đĩa oản hay gói bánh là đủ. Nhiều chùa còn khuyến khích bớt vàng mã và bớt lễ vật.

Điểm thứ hai đáng nhấn: lễ chay là mẫu số chung — đúng như bài Phan Rang đã nói về bàn ăn có nhiều điều kiêng, và bài Hương Thuỷ đã nói về bếp phát cơm cho người lạ. Cùng một logic, áp vào ba chỗ khác nhau.

Oản — món lễ mà ít ai để ý là món chay

Oản là món lễ đặc trưng miền Bắc: bột nếp rang trộn đường, nén chặt trong khuôn hình tháp cụt, bọc giấy bóng màu.

Thành phần thì rất gọn: bột nếp, đường, có nơi thêm chút gừng hoặc vani. Chay hoàn toàn theo công thức gốc.

Oản còn có một đặc tính hợp với việc lễ: để được rất lâu mà không hỏng, vì khô và nhiều đường — cùng nguyên lý bảo quản bằng đường đã nói ở bài Ayun Pa.

Nó thuộc nhóm món mà loạt bài đã chỉ ra là quý với người giữ chay: mua được, để được, không phải hỏi — cùng nhóm với chè lam Phủ Quảng (bài Nghi Sơn) và khoai deo Quảng Bình (bài Ba Đồn).

Đền Sòng và Mẫu Liễu Hạnh

Mẫu Liễu Hạnh là một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng Việt Nam, cùng Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng và Chử Đồng Tử. Bà là vị Mẫu trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ — di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh năm 2016.

Đền Sòng Sơn ở Bỉm Sơn là một trong những nơi thờ bà nổi tiếng nhất, cùng với Phủ Giầy (Nam Định) và Phủ Tây Hồ (Hà Nội).

Bài Chí Linh đã nhắc câu "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" — Mẹ ở đây chính là Mẫu Liễu Hạnh, và hội đền Sòng vào khoảng tháng 2-3 âm lịch.

Về nghi lễ, thờ Mẫu gắn với hầu đồng — nghi thức có hát văn, có trang phục, có múa. Đây là một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian, và là phần được UNESCO ghi nhận.

Về ăn uống, mùa lễ hội thì quanh đền có cơm chay và lễ chay bán sẵn — như mọi điểm hành hương trong loạt bài.

Món chay ở Bỉm Sơn và xứ Thanh

• Cơm chay — quanh chùa và đền, mùa lễ thì nhiều
• Oản, xôi, chè, bánh trái — đồ lễ, và đều chay
• Đậu phụ — trục chính bữa chay Bắc
• Canh rau, dưa muối, cà muối
• Bánh lá răng bừa chay — nhân đậu xanh hoặc nấm (bài Nghi Sơn đã nói)
• Chè lam Phủ Quảng — chay theo công thức gốc
• Dứa Đồng Giao — vùng dứa ngay kề, chay
• Nem chua, chả tôm, gỏi nhệch — đặc sản, không chay

Mắm tép, mắm ruốc, nước mắm vẫn là bẫy chính. Bánh cuốn, bánh đúc xứ Thanh mặc định chấm nước mắm — xin đổi sang tương.

Thị xã xi măng và mùa lễ

Bỉm Sơn có nhà máy xi măng lớn, và ngành xi măng thì chạy liên tục — lò nung không tắt được, nên ba ca là bắt buộc. Cùng đặc điểm với bài Cẩm Phả và bài Nghi Sơn.

Cộng với mùa lễ hội đền Sòng kéo khách rất đông vào tháng 2-3 âm, thị xã này có hai nhịp chồng nhau:

• Nhịp ba ca quanh năm — tan ca 6 giờ sáng và 22 giờ
• Nhịp hành hương mùa xuân — xe rời Hà Nội từ 4-5 giờ sáng, như mọi tuyến lễ Bắc Bộ đã ghi ở Yên Tử, Chùa Hương, Chí Linh, Tam Đảo

Hai nhịp, cùng một khoảng trống: bữa đầu tiên trong ngày rơi vào lúc chưa hàng quán nào mở.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Lễ Phật và lễ Mẫu khác nhau thế nào?

Lễ Phật thì chay — hương, hoa, quả, oản, xôi, chè, không dâng đồ mặn. Lễ Thánh, Mẫu, Thành hoàng ở đền phủ đình thì lễ mặn được và phổ biến, lễ chay cũng được.

Vì sao lại phân biệt?

Ban Phật gắn với giới không sát sinh, nên dâng thịt lên nơi thờ một giáo lý dạy không giết hại thì tự nó mâu thuẫn. Ban Thánh Mẫu thuộc tín ngưỡng bản địa, lễ vật theo lối cỗ bàn của người trần. Lễ Phật là bày tỏ theo giáo lý, lễ Thánh Mẫu là bày tỏ theo nhân tình.

Chùa có cả ban Phật và ban Mẫu thì sao?

Lễ mặn nếu có chỉ đặt ở ban Mẫu, không mang lên ban Tam Bảo.

Không chắc thì sắm lễ gì?

Sắm chay — lễ chay dâng đâu cũng được, an toàn tuyệt đối. Đó là lý do rất thực tế khiến lễ chay ngày càng phổ biến.

Oản làm từ gì?

Bột nếp rang trộn đường, nén chặt trong khuôn hình tháp cụt, có nơi thêm chút gừng hoặc vani. Chay hoàn toàn, và để được rất lâu vì khô và nhiều đường.

Mẫu Liễu Hạnh là ai?

Một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng Việt Nam, vị Mẫu trung tâm của thờ Mẫu Tam phủ — di sản được UNESCO ghi danh năm 2016. Đền Sòng Sơn là một trong những nơi thờ bà nổi tiếng nhất.