Ăn chay ở Bát Tràng: làng gốm sống một phần nhờ đồ thờ

Bát Tràng ở huyện Gia Lâm, bên kia sông Hồng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 15 km. Làng gốm này có từ khoảng thế kỷ 14, tức đã hơn bảy trăm năm.

Thứ nuôi làng lâu nhất không phải bát ăn cơm

Nói tới Bát Tràng người ta nghĩ tới bát đĩa. Nhưng nhìn kỹ vào lịch sử của làng thì một mảng lớn — và là mảng có giá trị cao nhất — là đồ thờ cúng.

Danh mục đồ thờ gốm Bát Tràng làm ra:

• Bát hương — món quan trọng nhất trên ban thờ
• Mâm bồng — đĩa cao chân đựng hoa quả dâng cúng
• Chóe, lọ lộc bình, đôi hạc, đèn dầu
• Chén nước, kỷ chén thờ
• Bát đĩa cỗ cho mâm cúng
• Tượng thờ, lư hương cho chùa và đền

Nghĩa là: làng gốm này sống một phần nhờ nhu cầu thờ cúng của cả nước — và thờ cúng thì gắn trực tiếp với mâm lễ, mà mâm lễ ở chùa thì luôn là mâm chay.

Đồ đựng và mâm lễ chay

Có một quy tắc ít được viết ra nhưng ai sắm lễ đều biết: đồ cúng chay dùng đồ sạch, đồ mới, và không dùng chung với đồ đựng đồ mặn.

Nhiều gia đình có riêng một bộ bát đĩa chỉ dùng cho ban thờ, không bao giờ đem xuống bếp thường. Chùa thì càng rõ: bếp chùa và bát đĩa chùa tách hẳn, không lẫn.

Lý do vừa là giới luật vừa là thực tế — đồ đựng từng đựng đồ mặn giữ mùi, và với người ăn chay trường thì một chút mỡ còn bám cũng là chuyện.

Đó là chỗ Bát Tràng tham gia vào đời sống chay của cả nước mà không ai gọi tên: làng làm ra cái đựng mâm lễ.

Mâm ngũ quả và chiếc mâm bồng

Mâm bồng — đĩa gốm có chân cao — là món đồ chuyên để bày hoa quả dâng cúng. Chân cao là có ý: lễ vật phải được nâng lên, không đặt bẹt xuống mặt ban.

Mâm ngũ quả đặt trên mâm bồng là hình ảnh quen thuộc nhất của bàn thờ Việt. Năm loại quả tượng trưng ngũ hành, và tuỳ miền mà chọn quả khác nhau — miền Bắc chuộng chuối, bưởi, đào, hồng, quýt; miền Nam thì mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung.

Mâm ngũ quả là lễ chay tuyệt đối, và là mẫu số chung của mọi bàn thờ Việt bất kể tôn giáo.

Cỗ Bát Tràng

Làng Bát Tràng có truyền thống cỗ làng rất được nể trọng — mâm cỗ cầu kỳ dùng trong hội làng, giỗ họ, cưới hỏi. Cỗ Bát Tràng nổi tiếng với canh măng mực, món phải thái mực khô và măng thành sợi nhỏ như sợi chỉ, mất nhiều giờ.

Món đó không chay. Nhưng nó cho thấy một điều về văn hoá làng nghề: ở đâu người ta cầu kỳ với đồ dùng thì ở đó cũng cầu kỳ với đồ ăn. Bàn tay quen chuốt gốm thì cũng quen thái sợi.

Trong dịp lễ chùa, làng cũng làm cỗ chay — xôi, chè, giò chay, nem chay, canh nấm, rau xào — bày trên chính đồ gốm của làng.

Đi Bát Tràng ăn gì

Bát Tràng giờ là điểm du lịch làng nghề, cuối tuần rất đông. Ẩm thực ở đây phục vụ khách tham quan, và có vài thứ chay được:

• Bánh tẻ, bánh khúc — hỏi nhân, thường có thịt
• Chè, xôi ở các hàng quà
• Ổi Đông Dư — xã bên cạnh, giống ổi găng nổi tiếng, giòn và thơm
• Bánh sắn, bánh gio — bánh gio chấm mật thì chay hoàn toàn

Nhà hàng ở Bát Tràng chủ yếu phục vụ cỗ đoàn, ít có thực đơn chay sẵn. Khách ăn chay nên báo trước khi đặt bàn.

Chơi gốm và hiểu thêm một chuyện

Ở chợ gốm Bát Tràng có dịch vụ nặn gốm tự làm — ngồi vào bàn xoay, tự vuốt một cái bát. Ai thử rồi sẽ hiểu vì sao đồ gốm không rẻ: cái bát tròn đều là kết quả của việc tay giữ yên trong lúc mọi thứ đang quay.

Đó tình cờ cũng là mô tả khá đúng về việc ngồi thiền, và về việc giữ một thói quen ăn uống giữa một đời sống bận rộn: không phải cố sức, mà là giữ yên.

Làng nghề và bài toán ăn uống cho khách

Bát Tràng đón lượng khách lớn vào cuối tuần, phần nhiều là gia đình có trẻ con và các đoàn học sinh. Nhóm khách này ăn trưa tại chỗ, ăn nhanh, và luôn có vài người không ăn được món chung — trẻ kén ăn, người ăn chay, người kiêng.

Đồ ăn cầm tay, làm nhanh, có bản chay là thứ mà mọi điểm du lịch làng nghề đều thiếu. Đó là một khoảng trống lặp lại ở Bát Tràng, Vạn Phúc, Đường Lâm và hàng chục làng nghề khác quanh Hà Nội.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Bát Tràng có từ bao giờ?

Khoảng thế kỷ 14, tức đã hơn bảy trăm năm. Làng nằm ở huyện Gia Lâm bên kia sông Hồng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 15 km.

Đồ thờ Bát Tràng gồm những gì?

Bát hương, mâm bồng, chóe, lọ lộc bình, đôi hạc, đèn dầu, chén nước kỷ chén thờ, bát đĩa cỗ, tượng thờ và lư hương cho chùa đền. Đây là mảng có giá trị cao nhất của làng.

Mâm bồng dùng để làm gì?

Là đĩa gốm có chân cao chuyên bày hoa quả dâng cúng. Chân cao là có ý — lễ vật phải được nâng lên, không đặt bẹt xuống mặt ban thờ.

Vì sao đồ cúng chay phải dùng bát đĩa riêng?

Vừa là giới luật vừa là thực tế: đồ đựng từng đựng đồ mặn giữ mùi, và với người ăn chay trường thì một chút mỡ còn bám cũng là chuyện. Bếp chùa và bát đĩa chùa tách hẳn, không lẫn với đồ thường.

Canh măng mực Bát Tràng là món gì?

Món trứ danh của cỗ làng Bát Tràng, phải thái mực khô và măng thành sợi nhỏ như sợi chỉ, mất nhiều giờ. Không chay, nhưng cho thấy ở đâu cầu kỳ với đồ dùng thì cũng cầu kỳ với đồ ăn.

Đi Bát Tràng ăn chay được món gì?

Bánh gio chấm mật (chay hoàn toàn), chè, xôi ở các hàng quà, ổi Đông Dư xã bên cạnh. Bánh tẻ bánh khúc phải hỏi nhân vì thường có thịt. Nhà hàng chủ yếu phục vụ cỗ đoàn nên nên báo trước khi đặt bàn.