Ăn chay ở Thủ Dầu Một: lễ rước Bà và những gian phát cơm dọc đường

Thủ Dầu Một là trung tâm tỉnh Bình Dương — vùng công nghiệp lớn nhất phía nam. Nhưng mỗi năm một lần, thành phố này trở thành nơi diễn ra một trong những lễ hội đông nhất Nam Bộ.

Lễ rước Bà rằm tháng Giêng

Chùa Bà Thiên Hậu ở Thủ Dầu Một — dân gian gọi chùa Bà — thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị nữ thần bảo hộ người đi biển trong tín ngưỡng người Hoa.

Vào rằm tháng Giêng, chùa tổ chức lễ rước Bà: kiệu Bà được rước quanh các tuyến phố chính, kèm múa lân sư rồng, đội cờ, đội nhạc, đoàn thể các bang hội người Hoa.

Lễ này thu hút hàng trăm nghìn tới cả triệu lượt người mỗi mùa, từ khắp Nam Bộ đổ về. Đường phố Thủ Dầu Một những ngày đó gần như không đi nổi.

Vì sao người Hoa thờ Thiên Hậu

Thiên Hậu — theo truyền thuyết là Lâm Mặc Nương, một cô gái ở Phúc Kiến thế kỷ 10, có khả năng báo bão và cứu người gặp nạn trên biển.

Người Hoa di cư sang Việt Nam đều đi bằng đường biển, trong những chuyến vượt biển dài ngày đầy rủi ro. Nên tới đâu họ cũng lập miếu thờ Bà trước tiên — ở Chợ Lớn, Hội An, Bình Dương, Cà Mau, Sóc Trăng đều có chùa Bà.

Cũng giống chuyện ngư dân thờ Quán Âm đã nói ở bài Bạc Liêu: người sống với biển luôn cần một vị thần của biển.

Những gian phát cơm dọc đường

Đây là điều đáng chú ý nhất của lễ hội này, và ít được nói tới ngoài Bình Dương.

Trong những ngày hội, dọc các tuyến đường quanh chùa Bà mọc lên hàng chục gian phát đồ ăn nước uống miễn phí, do các gia đình, hội đoàn, doanh nghiệp và nhóm thiện nguyện tự tổ chức.

Thứ được phát:

• Cơm chay, bún chay, cháo chay — món chính
• Bánh bao chay, bánh mì, xôi
• Nước suối, trà đá, sâm lạnh, nước mía
• Bánh kẹo, trái cây

Người phát đứng suốt ngày, phát cho bất cứ ai đi qua, không hỏi gì.

Vì sao lại là đồ chay

Ba lý do đã nói ở bài Quận 3 và bài Chợ Mới, và ở đây thì có thêm lý do thứ tư:

1. Rẻ — phát cho hàng chục nghìn người thì chi phí là vấn đề lớn
2. Ai cũng ăn được — đám đông có đủ người theo đủ đạo
3. An toàn — đồ chay ít hỏng hơn khi để ngoài trời cả ngày trong thời tiết nóng
4. Hợp không khí lễ — người đi lễ Bà nhiều người đang giữ chay trong ngày đó

Rằm tháng Giêng vốn đã là ngày ăn chay lớn với cả Phật tử lẫn người Hoa — dân gian có câu "cúng cả năm không bằng rằm tháng Giêng". Nên trong ngày đó, một bữa chay phát miễn phí đúng là thứ người ta cần.

Điều này cho thấy một mô hình

Lễ hội chùa Bà là ví dụ rõ nhất trong cả loạt bài về việc đồ chay được tổ chức ở quy mô rất lớn, trong thời gian rất ngắn, bằng nguồn lực phi thương mại.

Ai làm ngành ăn uống nhìn vào đó sẽ thấy cả cơ hội lẫn giới hạn: nhu cầu chay trong mùa lễ là khổng lồ, nhưng một phần lớn được đáp ứng miễn phí — nên bán hàng trong mùa lễ phải nhắm vào thứ khác với thứ được phát.

Chùa Hội Khánh và tượng Phật nằm

Chùa Hội Khánh ở Thủ Dầu Một dựng năm 1741, là một trong những ngôi chùa cổ nhất Bình Dương.

Trên mái chùa có tượng Phật Thích Ca nhập niết bàn dài 52 mét, đặt ở độ cao khoảng 24 mét — từng được ghi nhận là tượng Phật nằm trên mái nhà dài nhất châu Á.

Chùa cũng có ý nghĩa lịch sử: đầu thế kỷ 20, đây là nơi hoạt động của Hội Danh dự yêu nước, và cụ Nguyễn Sinh Sắc — thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh — từng lui tới.

Chùa có bếp chay và phục vụ cơm chay ngày rằm, mùng một.

Gốm sứ Bình Dương

Bình Dương là vùng gốm sứ lớn với các làng nghề Lái Thiêu, Tân Phước Khánh, Chánh Nghĩa — có từ thế kỷ 19, do người Hoa mang nghề tới.

Gốm Lái Thiêu nổi tiếng với men xanh trắng, hình vẽ giản dị: con gà, cá, hoa lá. Bát đĩa Lái Thiêu từng có mặt trong mọi gian bếp Nam Bộ.

Như đã nói ở bài Bát Tràng: làng gốm nào cũng làm đồ thờ, và đồ thờ thì gắn với mâm lễ chay. Bình Dương cũng vậy — lư hương, chân đèn, mâm bồng gốm Bình Dương có ở bàn thờ khắp miền Nam.

Món chay ở Bình Dương

• Cơm chay, bún chay, hủ tiếu chay — quán chay ở Thủ Dầu Một khá nhiều nhờ cộng đồng Hoa và Phật tử
• Bánh bèo bì Mỹ Liên — đặc sản Lái Thiêu; phần bì là thịt, có nơi làm bì chay từ khoai môn
• Măng cụt Lái Thiêu — đặc sản trứ danh, mùa tháng 5-6
• Gỏi gà măng cụt — món nổi tiếng gần đây; bản chay thay gà bằng nấm hoặc đậu hũ, riêng phần măng cụt xanh trộn là chay
• Bánh tráng Phú An

Tỉnh công nghiệp và lệ ăn chay của người nhập cư

Bình Dương có hàng triệu lao động nhập cư, phần lớn từ miền Tây và miền Trung — hai vùng có tỉ lệ ăn chay kỳ cao.

Như đã phân tích ở bài Long An: người nhập cư mang theo lệ chay của quê nhà, nhưng khu trọ và khu công nghiệp thì không có hạ tầng cho việc đó.

Ở Bình Dương, quy mô của nhóm này lớn hơn hầu hết mọi nơi — và giờ giấc làm ca khiến họ càng khó tìm được bữa chay đúng lúc cần.

Hỏi đáp nhanh

Lễ rước Bà ở Bình Dương diễn ra khi nào?

Rằm tháng Giêng, tại chùa Bà Thiên Hậu Thủ Dầu Một. Kiệu Bà được rước quanh các tuyến phố chính kèm múa lân sư rồng, thu hút hàng trăm nghìn tới cả triệu lượt người từ khắp Nam Bộ.

Thiên Hậu là ai?

Theo truyền thuyết là Lâm Mặc Nương, một cô gái ở Phúc Kiến thế kỷ 10 có khả năng báo bão và cứu người gặp nạn trên biển. Người Hoa di cư đều đi bằng đường biển nên tới đâu cũng lập miếu thờ Bà trước tiên.

Các gian phát đồ ăn trong lễ hội phát gì?

Cơm chay, bún chay, cháo chay, bánh bao chay, bánh mì, xôi, nước suối, trà đá, sâm lạnh, bánh kẹo, trái cây — do các gia đình, hội đoàn, doanh nghiệp và nhóm thiện nguyện tự tổ chức, phát cho bất cứ ai đi qua.

Vì sao lễ hội lại phát đồ chay?

Rẻ nên phát được cho nhiều người, ai cũng ăn được, ít hỏng khi để ngoài trời cả ngày, và hợp không khí lễ — rằm tháng Giêng vốn là ngày ăn chay lớn với cả Phật tử lẫn người Hoa.

Tượng Phật nằm ở chùa Hội Khánh dài bao nhiêu?

52 mét, đặt trên mái chùa ở độ cao khoảng 24 mét, từng được ghi nhận là tượng Phật nằm trên mái nhà dài nhất châu Á. Chùa Hội Khánh dựng năm 1741.

Gốm Lái Thiêu có gì đặc trưng?

Men xanh trắng với hình vẽ giản dị: con gà, cá, hoa lá. Bát đĩa Lái Thiêu từng có mặt trong mọi gian bếp Nam Bộ, và làng nghề cũng làm đồ thờ như lư hương, chân đèn, mâm bồng.