Ăn chay ở Tam Đảo: Tây Thiên và câu hỏi Phật giáo vào Việt Nam bằng đường nào

Tam Đảo là thị trấn núi ở Vĩnh Phúc, cách Hà Nội khoảng 80 km. Ở sườn núi phía dưới là khu di tích Tây Thiên — một trong những trung tâm Phật giáo cổ nhất miền Bắc, gắn với truyền thuyết về thời kỳ Phật giáo mới vào Việt Nam.

Một câu hỏi có hệ quả thật trên mâm cơm

Loạt bài này đã nhắc rất nhiều lần rằng bếp chay Việt Nam mang dấu bếp chay Trung Hoa — đậu phụ, tương, tàu hũ ky, mì căn, chao, cả cách làm món giả mặn. Bài Vân Đồn đã nói rõ chúng đi vào bằng đường buôn và đường di dân.

Nhưng có một câu hỏi nằm phía sau mà chưa bài nào đặt ra: Phật giáo vào Việt Nam bằng đường nào trước?

Hai đường, và cả hai đều có thật

Đường biển, từ Ấn Độ. Thuyền buôn Ấn Độ đi theo gió mùa dọc bờ biển Đông Nam Á, và Luy Lâu (vùng Thuận Thành, Bắc Ninh ngày nay) trở thành một trung tâm Phật giáo rất sớm — có ý kiến cho rằng sớm ngang hoặc sớm hơn các trung tâm ở Trung Hoa.

Đường bộ, từ Trung Hoa. Theo các đợt giao lưu và di dân kéo dài nhiều thế kỷ, mang theo kinh sách chữ Hán, các tông phái Đại thừa, và cả nếp sinh hoạt nhà chùa.

Tây Thiên gắn với lớp truyền thuyết thuộc nhóm thứ nhất — tên gọi "Tây Thiên" nghĩa là trời Tây, tức Ấn Độ.

Vì sao bếp chay lại theo đường thứ hai

Đây mới là chỗ đáng nói, và câu trả lời khá rõ ràng:

Phật giáo Ấn Độ nguyên thuỷ không đòi ăn chay trường. Như đã nói ở bài Trà Vinh và bài Yên Tử, sư theo truyền thống Nam tông khất thực và nhận gì ăn nấy — đây là giới không chọn, không phải giới không sát sinh áp vào bữa ăn.

Ăn chay trường là đặc trưng của Phật giáo Đại thừa Đông Á, hình thành và được củng cố ở Trung Hoa, dựa trên các kinh Đại thừa dạy không ăn thịt chúng sinh.

Nên kết luận là: Phật giáo có thể vào Việt Nam bằng đường biển trước, nhưng việc ăn chay trường thì vào bằng đường Trung Hoa. Và vì món đi cùng giới, nên cả hệ nguyên liệu chay cũng đi theo con đường đó.

Điều này giải thích một chuyện mà người mới tìm hiểu hay thắc mắc: vì sao ở Thái Lan, Lào, Campuchia — cũng là nước Phật giáo — mà sư lại ăn thịt, còn ở Việt Nam thì không. Không phải bên nào giữ giới hơn bên nào. Hai truyền thống, hai cách hiểu về cùng một điều.

Loạt bài đã lập nguyên tắc này ở bài Kim Sơn: muốn hiểu một điều kiêng thì phải hỏi nó kiêng vì cái gì.

Tây Thiên

Khu Tây Thiên gồm nhiều chùa, đền, thiền viện nằm rải trên sườn núi, trong đó có Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên — thuộc hệ thống Trúc Lâm do Hoà thượng Thích Thanh Từ khôi phục, cùng hệ với Trúc Lâm Yên Tử và Trúc Lâm Đà Lạt đã nói ở các bài trước.

Tây Thiên còn thờ Quốc Mẫu Tây Thiên — một nhân vật trong tín ngưỡng dân gian, và đây là ví dụ nữa của cái mà loạt bài gặp ở khắp nơi: chùa và đền đứng cạnh nhau, khách lễ cả hai, không ai thấy có gì mâu thuẫn.

Đã thấy ở Chí Linh (chùa Côn Sơn cạnh đền thờ nhà Nho), ở Kiếp Bạc, ở Phủ Giầy, ở Bà Chúa Xứ Núi Sam. Đây là một đặc điểm rất Việt Nam.

Về ăn uống: các thiền viện và chùa lớn ở đây có trai đường, và mùa lễ hội Tây Thiên (khoảng rằm tháng 2 âm lịch) thì cơm chay phục vụ lượng khách rất lớn.

Thị trấn người Pháp bỏ lại

Thị trấn Tam Đảo trên đỉnh được người Pháp xây từ khoảng năm 1904 làm nơi nghỉ mát — cùng loại với Sa Pa, Đà Lạt, Bà Nà, Mẫu Sơn.

Lý do rất đơn giản: ở độ cao khoảng 900 mét, nhiệt độ thấp hơn đồng bằng chừng 5-7 độ. Trước khi có điều hoà, đó là cách duy nhất để tránh cái nóng mùa hè.

Thị trấn từng có hàng trăm biệt thự, rồi bị phá huỷ gần hết trong chiến tranh, bỏ hoang nhiều năm, và được xây lại từ cuối thế kỷ 20. Nhà thờ đá Tam Đảo là một trong số ít công trình cũ còn lại.

Loạt bài đã gặp mô-típ "thị trấn nghỉ mát bị bỏ rồi hồi sinh" ở bài Bà Nà và bài Mẫu Sơn. Ở đây có một điểm đáng nghĩ thêm: khí hậu là một tài nguyên, và nó là loại tài nguyên không cạn — khác hẳn than ở Cẩm Phả.

Nhưng nó có thể bị làm hỏng: xây quá dày thì mất rừng, mất rừng thì mất mát. Đây là chuyện đang tranh luận thật ở nhiều điểm nghỉ mát vùng cao Việt Nam.

Món chay ở Tam Đảo

• Cơm chay nhà chùa — Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên, các chùa trong khu; chắc chắn nhất
• Cơm chay quán — quanh khu Tây Thiên, đông theo mùa lễ
• Su su — đặc sản Tam Đảo. Ngọn su su xào tỏi là món của vùng, và chay hoàn toàn
• Rau rừng, măng
• Đậu phụ, nem chay, giò chay
• Bún, phở chay — hỏi nước dùng
• Gà đồi, lợn mán, thịt bò tái kiến đốt — đặc sản, không chay

Su su đáng nói riêng: cây hợp khí hậu mát, trồng giàn khắp Tam Đảo, và cả quả lẫn ngọn đều ăn được — lại đúng mạch "không có gì thừa" đã nói ở Mỏ Cày, Vĩnh Long, Hồng Ngự, Tân An.

Ngọn su su xào tỏi là một trong những món rau đơn giản nhất mà ngon nhất của bếp Việt. Với người ăn chay theo lối kiêng ngũ vị tân thì bỏ tỏi, xào với gừng hoặc chỉ nêm muối — vẫn ngon vì bản thân ngọn su su đã ngọt.

Khách lên núi từ mấy giờ

Tam Đảo là điểm đi trong ngày hoặc cuối tuần từ Hà Nội. Xe rời Hà Nội khoảng 6-7 giờ sáng, tới nơi giữa buổi.

Riêng mùa lễ hội Tây Thiên thì sớm hơn nhiều — như mọi chuyến hành hương miền Bắc đã ghi ở Yên Tử, Chùa Hương, Bái Đính, Chí Linh: xe chạy từ 4-5 giờ sáng.

Và người đi lễ ăn chay thì bữa đầu tiên trong ngày rơi vào lúc chưa hàng quán nào mở. Đây là câu đã lặp lại trong loạt bài nhiều tới mức nó không còn là nhận xét nữa — nó là một khoảng trống có hình dạng rõ ràng.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Phật giáo vào Việt Nam bằng đường nào?

Cả hai: đường biển từ Ấn Độ theo thuyền buôn, làm Luy Lâu (Bắc Ninh) thành trung tâm rất sớm; và đường bộ từ Trung Hoa qua nhiều thế kỷ giao lưu và di dân.

Vậy ăn chay trường vào bằng đường nào?

Đường Trung Hoa. Phật giáo Ấn Độ nguyên thuỷ không đòi ăn chay trường — sư Nam tông khất thực và nhận gì ăn nấy. Ăn chay trường là đặc trưng của Đại thừa Đông Á, dựa trên các kinh dạy không ăn thịt chúng sinh.

Vì sao sư Thái Lan, Lào, Campuchia ăn thịt còn sư Việt Nam thì không?

Không phải bên nào giữ giới hơn bên nào. Hai truyền thống, hai cách hiểu về cùng một điều — Nam tông giữ giới không chọn, Bắc tông giữ giới không ăn thịt chúng sinh.

Vì sao chùa và đền hay đứng cạnh nhau ở Việt Nam?

Đây là đặc điểm rất Việt Nam — thấy ở Tây Thiên, Chí Linh, Kiếp Bạc, Phủ Giầy, Núi Sam. Khách lễ cả hai và không ai thấy có gì mâu thuẫn.

Vì sao người Pháp xây thị trấn trên núi?

Vì ở độ cao khoảng 900 mét, nhiệt độ thấp hơn đồng bằng chừng 5-7 độ. Trước khi có điều hoà, đó là cách duy nhất để tránh cái nóng mùa hè.

Su su ăn được những phần nào?

Cả quả lẫn ngọn. Ngọn su su xào tỏi là món của Tam Đảo; người kiêng ngũ vị tân thì xào với gừng hoặc chỉ nêm muối, vẫn ngon vì bản thân ngọn đã ngọt.