Ăn chay ở núi Sam: pho tượng được thờ làm Bà vốn có thể là một vị thần khác

Châu Đốc nằm ở biên giới Tây Nam, nơi sông Hậu chảy vào Việt Nam. Thành phố này có hai thứ nổi tiếng cả nước, và chúng gần như đối lập nhau: một điểm hành hương khổng lồ và một vương quốc mắm.

Miếu Bà Chúa Xứ núi Sam

Miếu Bà Chúa Xứ dưới chân núi Sam là điểm hành hương đông nhất Nam Bộ, đón khoảng vài triệu lượt người mỗi năm.

Lễ vía Bà diễn ra 22 tới 27 tháng 4 âm lịch, với nghi thức quan trọng nhất là lễ tắm Bà vào đêm 23 rạng 24 — tượng được lau bằng nước thơm và thay áo mới.

Người ta cầu gì ở đây

Khác với chùa — nơi người ta cầu bình an và tu tập — miếu Bà Chúa Xứ là nơi cầu làm ăn. Phần lớn khách là người buôn bán, chủ doanh nghiệp, người đi làm xa.

Có một tục rất riêng ở đây: vay tiền Bà. Người ta xin "vay" một khoản tượng trưng để làm ăn, và năm sau quay lại "trả" kèm lễ tạ.

Tục này nói lên bản chất thực dụng của tín ngưỡng dân gian Nam Bộ: quan hệ với thần linh được hình dung như một quan hệ có đi có lại, rõ ràng, sòng phẳng.

Pho tượng và lai lịch của nó

Đây là phần thú vị nhất, và nó nối với nhiều bài đã viết.

Tượng Bà Chúa Xứ là tượng đá sa thạch, ngồi, được thờ trong tư thế một người nữ mặc áo lộng lẫy.

Nhưng giới nghiên cứu từ lâu đã đặt vấn đề: xét về tạo hình và niên đại, pho tượng gốc nhiều khả năng là một tượng thần của văn hoá Óc Eo hoặc Khmer cổ, có thể là tượng một vị nam thần theo Ấn Độ giáo, niên đại khoảng thế kỷ 6.

Tượng được tìm thấy trên núi Sam và đưa xuống thờ. Qua thời gian, cộng đồng người Việt ở đây thờ pho tượng ấy như một nữ thần bảo hộ xứ sở, mặc áo, đội mão, và gọi là Bà Chúa Xứ.

Điều này có làm giảm giá trị gì không

Không, và đây là điểm đáng nói.

Loạt bài này đã gặp cùng hiện tượng nhiều lần:

• Thiên Y A Na ở Huế — vốn là nữ thần Chăm Po Nagar, được người Việt nhận vào hệ thống thờ Mẫu
• Linh Sơn Thánh Mẫu ở núi Bà Đen — có dị bản cho rằng gốc từ nữ thần Khmer Neang Khmau
• Tháp Bà Ponagar ở Nha Trang — nơi cả người Chăm lẫn người Việt cùng lễ
• Chùa Thập Tháp ở Bình Định — xây bằng gạch của mười tháp Chăm

Cách vận hành luôn giống nhau: người Việt tới vùng đất mới thì tiếp nhận cái đã có ở đó, đặt tên mới, và thờ tiếp — thay vì phá bỏ.

Ở bài Hương Trà đã gọi tên cách làm này: thêm vào chứ không thay thế. Miếu Bà Chúa Xứ là ví dụ lớn nhất và đông người nhất của nó.

Đồ lễ ở miếu Bà

Đây là chỗ cần nói thật vì nó khác các chùa.

Lễ ở miếu Bà Chúa Xứ có cả chay lẫn mặn. Lễ vật phổ biến gồm hương, hoa, trái cây, bánh trái — và heo quay nguyên con, thứ gắn liền với hình ảnh miếu Bà.

Có một thực tế ai tới đây cũng thấy: quanh miếu có dịch vụ cho thuê heo quay để dâng lễ — dâng xong thì trả lại, và con heo đó được dùng cho lượt khách sau.

Chuyện này gây nhiều ý kiến. Nhưng nhìn thẳng thì nó cho thấy một điều: bản thân người đi lễ cũng biết phần lễ vật ấy mang tính hình thức.

Người giữ chay đi lễ miếu Bà thế nào

Rất đơn giản, và không ai cấm cản:

• Dâng lễ chay — hương, hoa, trái cây, bánh, xôi chè. Nhà miếu nhận bình thường.
• Không cần heo quay — đó là tục, không phải quy định
• Ở chùa Tây An và các chùa quanh núi Sam thì lễ chay tuyệt đối

Nguyên tắc đã nói ở bài Tuyên Quang, Hương Trà và Vĩnh Phúc áp dụng nguyên vẹn ở đây: lễ chay luôn được nhận ở mọi ban, mọi nơi.

Chùa Tây An và cụm di tích núi Sam

Quanh núi Sam còn có:

• Chùa Tây An — kiến trúc pha Ấn Độ và Hồi giáo rất rõ, với các vòm củ hành; lại một ví dụ nữa của mô-típ công trình pha trộn
• Lăng Thoại Ngọc Hầu — mộ vị quan chỉ huy đào kênh Vĩnh Tế, con kênh dài gần 90 km nối Châu Đốc với Hà Tiên, đào từ 1819 tới 1824 bằng sức người
• Chùa Hang (Phước Điền tự) — chùa dựa vào hang trên sườn núi

Kênh Vĩnh Tế đáng nhắc riêng: đây là công trình đào kênh bằng tay lớn nhất thời Nguyễn, làm trong điều kiện rừng thiêng nước độc, và số người chết trong quá trình đào là rất lớn.

Đặt cạnh kênh xáng Xà No ở bài Hậu Giang — đào bằng máy năm 1901 — thì thấy rõ khoảng cách: một bên đào bằng tay mất năm năm và rất nhiều sinh mạng, một bên đào bằng máy mất hai năm.

Món chay ở Châu Đốc

Nghịch lý dễ chịu: ở thủ phủ mắm lại rất dễ tìm đồ chay.

Lý do như đã nói ở bài Chợ Mới: An Giang là địa bàn của Phật giáo Hoà Hảo, cộng cộng đồng Phật tử và người Hoa đông. Quán chay có ở khắp thành phố, và lượng khách hành hương giữ chay trong chuyến đi rất lớn.

• Cơm chay, bún chay, hủ tiếu chay — sẵn quanh khu núi Sam
• Bánh bò thốt nốt, chè thốt nốt, đường thốt nốt — từ vùng Bảy Núi, đã nói ở bài Tịnh Biên
• Bánh xèo rau rừng — đổi nhân là chay
• Trái cây, thốt nốt tươi
• Mắm các loại, khô cá, bò bảy món núi Sam — không chay

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Lễ vía Bà Chúa Xứ diễn ra khi nào?

Ngày 22 tới 27 tháng 4 âm lịch, với nghi thức quan trọng nhất là lễ tắm Bà đêm 23 rạng 24 — tượng được lau bằng nước thơm và thay áo mới. Miếu đón khoảng vài triệu lượt người mỗi năm.

Pho tượng Bà Chúa Xứ có lai lịch thế nào?

Là tượng đá sa thạch, và giới nghiên cứu cho rằng xét tạo hình và niên đại thì tượng gốc nhiều khả năng là tượng thần của văn hoá Óc Eo hoặc Khmer cổ, có thể là nam thần theo Ấn Độ giáo, khoảng thế kỷ 6.

Điều đó có làm giảm giá trị không?

Không. Đây là cách vận hành lặp lại khắp Việt Nam: người Việt tới vùng đất mới thì tiếp nhận cái đã có, đặt tên mới và thờ tiếp — thêm vào chứ không thay thế. Thiên Y A Na, Linh Sơn Thánh Mẫu, tháp Bà Ponagar đều vậy.

Người ăn chay đi lễ miếu Bà thế nào?

Dâng lễ chay — hương, hoa, trái cây, bánh, xôi chè — nhà miếu nhận bình thường. Heo quay là tục chứ không phải quy định. Ở chùa Tây An và các chùa quanh núi Sam thì lễ chay tuyệt đối.

Kênh Vĩnh Tế đào thế nào?

Từ 1819 tới 1824, dài gần 90 km nối Châu Đốc với Hà Tiên, đào hoàn toàn bằng sức người trong điều kiện rừng thiêng nước độc, số người chết rất lớn. So với kênh xáng Xà No đào bằng máy năm 1901 chỉ mất hai năm.

Ở thủ phủ mắm có dễ ăn chay không?

Dễ bất ngờ, vì An Giang là địa bàn Phật giáo Hoà Hảo cộng cộng đồng Phật tử và người Hoa đông. Quán chay có khắp thành phố. Nhưng khi ăn ở quán thường thì phải hỏi cả "có mắm không" lẫn "có nước mắm không" — người bán phân biệt hai thứ đó.