Ăn chay ở núi Bà Đen: hội xuân lớn nhất Nam Bộ và người phụ nữ được thờ ở đỉnh núi

Núi Bà Đen cao 986 mét, là ngọn núi cao nhất Nam Bộ. Nó đứng đơn độc giữa đồng bằng Tây Ninh, nhìn thấy được từ rất xa — và chính sự đơn độc đó làm nên vị thế thiêng của nó.

Hội xuân lớn nhất Nam Bộ

Hội xuân núi Bà bắt đầu từ mùng 4 Tết và kéo dài hết tháng Giêng. Mỗi mùa, núi Bà Đen đón hàng triệu lượt khách — con số ngang với chùa Hương ở miền Bắc.

Ngoài ra còn lễ vía Bà vào mùng 4 tới mùng 6 tháng 5 âm lịch.

Trên núi có hệ thống chùa: chùa Bà (Linh Sơn Tiên Thạch tự), chùa Hang, chùa Trung, và trên đỉnh là quần thể mới với tượng Phật Bà Tây Bổ Đà Sơn bằng đồng cao 72 mét.

Lên núi có ba cách: cáp treo, đi bộ đường bậc thang khoảng 1.500 bậc, hoặc leo đường rừng — đường leo phổ biến với người trẻ, mất 2-4 tiếng tuỳ đường.

Bà Đen là ai

Vị được thờ ở đây là Linh Sơn Thánh Mẫu, dân gian gọi là Bà Đen.

Có nhiều dị bản truyền thuyết, phổ biến nhất kể về Lý Thị Thiên Hương — một cô gái xinh đẹp, mộ đạo, có nước da ngăm. Cô bị cường hào ép lấy, chạy trốn lên núi và tử nạn. Sau đó cô hiển linh, được người dân lập miếu thờ, rồi chúa Nguyễn phong là Linh Sơn Thánh Mẫu.

Một dị bản khác cho rằng tín ngưỡng này có gốc từ nữ thần Chăm hoặc Khmer — bà Neang Khmau (Bà Đen trong tiếng Khmer) — rồi được người Việt tiếp nhận.

Dị bản nào cũng dẫn tới cùng một điểm đã gặp ở bài Hương Trà với Thiên Y A Na: tín ngưỡng bản địa được người Việt tiếp nhận và Việt hoá, thay vì bị xoá.

Một nữ thần ở vị trí trung tâm

Điều đáng chú ý: ở núi Bà Đen, người được thờ chính là một phụ nữ, và người đi lễ phần lớn cũng là phụ nữ.

Đây là nét chung của tín ngưỡng dân gian Việt Nam — thờ Mẫu, thờ Bà — và nó cho thấy một điều: bên cạnh Phật giáo chính thống, người Việt luôn giữ một dòng tín ngưỡng gần gũi hơn, đời hơn, và do phụ nữ dẫn dắt.

Điều này liên quan trực tiếp tới chuyện ăn chay: ở Việt Nam, người giữ lệ ăn chay trong gia đình phần lớn là phụ nữ — bà, mẹ. Chính họ là người nhớ ngày rằm, nấu mâm cúng, dạy con cháu kiêng gì.

Cơm chay ở núi Bà

Chùa Bà và các chùa trên núi đều phục vụ cơm chay, đông nhất vào mùa hội. Nhiều nơi làm miễn phí hoặc tuỳ tâm cho khách hành hương.

Dưới chân núi và dọc đường lên có hàng quán, nhưng vào chính hội thì quá tải. Đây là tình trạng giống hệt chùa Hương và Yên Tử đã nói ở các bài trước.

Khác một điểm quan trọng: ở Tây Ninh thì tìm đồ chay dễ hơn nhiều, vì cả tỉnh đã quen với việc đó nhờ cộng đồng Cao Đài. Người bán không ngạc nhiên khi nghe hỏi món chay.

Leo núi và chuyện ăn

Nhóm leo núi Bà Đen bằng đường rừng có nhu cầu rất riêng:

• Xuất phát sớm, thường 3-5 giờ sáng để lên kịp ngắm bình minh
• Leo 2-4 tiếng, đốt nhiều năng lượng
• Trên đường không có quán
• Nhiều người cắm trại qua đêm trên núi

Với người ăn chay trong nhóm này, bài toán giống hệt đã nói ở Yên Tử và Phong Nha: cần đồ ăn nhẹ, no lâu, không cần hâm, không rơi vãi.

Và cần lưu ý điểm đã nói ở bài Cầu Giấy: đồ chay đi leo núi phải nhiều năng lượng hơn đồ chay thường ngày. Bánh mì chay, chuối, đậu phộng rang, sô cô la đen là bộ tiêu chuẩn.

Rác trên núi — chuyện nên nói

Núi Bà Đen đón hàng triệu người mỗi mùa, và rác là vấn đề có thật. Vỏ chai, túi nilon, hộp xốp bị bỏ lại dọc đường leo và trên đỉnh.

Điều này liên quan tới tinh thần của chính việc đi lễ. Người lên núi lễ Bà cầu bình an, rồi để lại rác trên núi — hai việc đó mâu thuẫn với nhau, dù ít ai nghĩ tới.

Cũng như đã nói ở bài chùa Hương: giữ trọn một ngày lễ không chỉ là khấn đúng, mà còn là cư xử nhất quán với điều mình vừa khấn. Mang rác xuống là phần dễ nhất của việc đó.

Món chay quanh núi

• Bánh canh chay Trảng Bàng
• Bánh tráng phơi sương cuốn rau rừng — đĩa rau rừng Tây Ninh có hàng chục loại lá, chấm nước tương hoặc muối chay
• Mãng cầu Bà Đen — na dai, đặc sản có chỉ dẫn địa lý
• Ốc núi Bà Đen — đặc sản, không chay
• Thằn lằn núi — đặc sản, không chay
• Muối tôm — không chay, mua muối chay thay thế

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Hội xuân núi Bà Đen diễn ra khi nào?

Từ mùng 4 Tết và kéo dài hết tháng Giêng, đón hàng triệu lượt khách mỗi mùa — ngang với chùa Hương ở miền Bắc. Ngoài ra còn lễ vía Bà mùng 4 tới mùng 6 tháng 5 âm lịch.

Linh Sơn Thánh Mẫu là ai?

Dân gian gọi là Bà Đen. Truyền thuyết phổ biến kể về Lý Thị Thiên Hương, cô gái mộ đạo bị cường hào ép lấy, chạy lên núi và tử nạn, sau hiển linh được chúa Nguyễn phong. Một dị bản khác cho rằng tín ngưỡng này gốc từ nữ thần Chăm hoặc Khmer.

Lên núi Bà Đen bằng cách nào?

Cáp treo, đi bộ đường bậc thang khoảng 1.500 bậc, hoặc leo đường rừng mất 2-4 tiếng tuỳ đường. Núi cao 986 mét, cao nhất Nam Bộ.

Vì sao tìm đồ chay ở Tây Ninh dễ hơn nơi khác?

Vì cả tỉnh đã quen nhờ cộng đồng Cao Đài ăn chay theo luật đạo. Người bán không ngạc nhiên khi nghe hỏi món chay, và chợ có hàng chay quanh năm chứ không chỉ ngày rằm.

Leo núi Bà Đen nên mang đồ ăn gì?

Đồ nhẹ, no lâu, không cần hâm, không rơi vãi — bánh mì chay, chuối, đậu phộng rang, sô cô la đen. Lưu ý đồ chay đi leo núi phải nhiều năng lượng hơn đồ chay thường ngày.

Đặc sản núi Bà Đen nào không chay?

Ốc núi Bà Đen, thằn lằn núi, và muối tôm Tây Ninh — muối tôm có tôm khô, nên mua muối chay thay thế.