Ăn chay ở Nghi Sơn: người đi làm xa và bữa chay ở nơi không ai hiểu mình kiêng gì

Nghi Sơn là thị xã ven biển phía nam Thanh Hoá, nơi có khu kinh tế Nghi Sơn — một trong những khu kinh tế ven biển lớn nhất nước, với cảng nước sâu, nhà máy lọc hoá dầu và nhiệt điện.

Một tỉnh có rất nhiều người đi làm xa

Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh là nhóm tỉnh có số người đi lao động ở nước ngoài thuộc loại cao nhất cả nước. Điểm đến chính là Nhật Bản, Đài Loan, Hàn Quốc, ngoài ra có Trung Đông, Đông Âu và một số nước khác.

Tiền gửi về là nguồn thu quan trọng của rất nhiều gia đình, và ở nhiều xã trong vùng thì nhà cửa, việc học của con, vốn làm ăn đều dựa vào đó.

Loạt bài này viết về ăn chay khắp Việt Nam. Bài này viết về người Việt giữ chay khi không ở Việt Nam — vì đó là hoàn cảnh của hàng trăm nghìn người, và nó khác hẳn.

Giữ chay ở nước ngoài khó ở chỗ nào

Ở Việt Nam, người bán có thể không biết chính xác bạn kiêng gì, nhưng họ biết "ăn chay" là một việc có thật. Ở nhiều nước, ngay cả điều đó cũng không có.

Bốn cái khó cụ thể:

1. Không có khái niệm tương đương. Nói "vegetarian" ở Nhật hay Hàn thì vẫn có thể được phục vụ món nấu bằng nước dùng cá — vì với người bán, cá bào (dashi) là gia vị chứ không phải thịt.

Đây đúng là cơ chế mà loạt bài đã chỉ ra ở Việt Nam với nước mắm, mắm ruốc, mắm tôm, mắm nêm, sá sùng, padaek: thứ bị xếp vào "gia vị" thì người bán không tự nhắc. Chỉ là ở nước ngoài thì nó gặp thêm rào cản ngôn ngữ.

2. Ăn tập thể. Nhiều lao động ở ký túc xá công ty, ăn cơm công ty nấu chung. Xin suất riêng thì ngại, và nhiều nơi không có.

3. Bếp hạn chế. Giống hệt tình huống ở bài Dĩ An: phòng nhỏ, bếp chung, hạn chế nấu.

4. Không có ngày chay chung. Ở quê, mùng một rằm cả xóm cùng ăn chay, chợ bán sẵn, chùa nấu cơm. Ở nước ngoài thì chỉ mình mình nhớ ngày.

Cái gì thật sự làm được

Từ kinh nghiệm chung của cộng đồng người Việt ở các nước này:

• Học vài từ đúng — không nói "vegetarian" chung chung, mà nói rõ không thịt, không cá, không nước dùng cá. Ở Nhật, biết từ dashi là giải được nửa vấn đề.
• Siêu thị châu Á — có đậu phụ, mì căn, tàu hũ ky, nấm khô, tương, chao. Ở Nhật, Hàn, Đài đều sẵn.
• Đồ khô mang từ nhà — nấm hương, măng khô, miến, bột canh chay, muối vừng. Nhẹ, để lâu, và là thứ khó tìm bản đúng vị ở nước ngoài.
• Chùa Việt — ở Nhật, Hàn, Đài Loan, Đức, Séc, Mỹ đều có chùa do cộng đồng người Việt lập, và rằm mùng một thì có cơm chay. Đây thường là chỗ gặp đồng hương luôn.
• Đậu phụ bản địa — Nhật, Hàn, Đài đều có truyền thống đậu phụ riêng và rất sẵn

Điểm cuối đáng nói: Đài Loan là nước dễ ăn chay bậc nhất châu Á — có hệ thống quán chay (素食) rất dày, nhãn thực phẩm ghi rõ, và cộng đồng ăn chay đông. Người lao động Việt ở Đài Loan gần như không gặp khó khăn này.

Và khi họ về

Người đi lao động về mang theo tiền, kỹ năng, và thói quen.

Thói quen ăn uống là phần ít ai nói tới nhưng có thật: nhiều người về nước quen với đồ ăn tiện lợi, cửa hàng mở 24 giờ, thức ăn đóng gói sẵn, đồ ăn nhanh gọn — vì đó là cái họ dùng suốt mấy năm.

Ở Nhật, Hàn, Đài Loan thì cửa hàng tiện lợi mở suốt đêm là chuyện bình thường, và có đồ ăn được ở mọi khung giờ.

Người về nước rồi thấy ở quê mình: 10 giờ đêm là hết chỗ ăn tử tế, và ngày rằm thì lại càng không có gì.

Đây là một quan sát đáng chú ý cho ngành: nhóm người từng sống ở nước có hạ tầng tiện lợi 24 giờ là nhóm nhận ra khoảng trống nhanh nhất — vì họ đã thấy nó được lấp ở chỗ khác.

Khu kinh tế và ba ca

Nghi Sơn có nhà máy lọc hoá dầu, nhiệt điện, xi măng, cảng — tất cả đều chạy liên tục. Nhà máy lọc dầu không tắt được; nhiệt điện phải chạy theo phụ tải; cảng làm hàng theo tàu.

Nghĩa là Nghi Sơn có đầy đủ lớp người mà loạt bài đã đếm: công nhân ba ca, kỹ sư trực, tài xế, người bốc dỡ — ở đây còn cộng thêm chuyên gia nước ngoài.

Thanh Hoá có nhiều chùa và cộng đồng Phật tử đông; chùa và đền ở Thanh Hoá rất dày. Chay kỳ được giữ rộng.

Và như mọi khu công nghiệp trong loạt bài — Dĩ An, Điện Bàn, Cẩm Phả: nhu cầu có, người có, chỉ giờ là không ai lấp.

Món chay ở Nghi Sơn và xứ Thanh

• Cơm chay — quanh chùa; ít quán riêng ở thị xã
• Canh rau, dưa muối, cà muối — nền bữa chay Bắc Trung Bộ
• Đậu phụ — trục chính
• Bánh lá răng bừa chay — bánh lá đặc sản Thanh Hoá, nhân gốc là thịt hành nhưng có bản nhân đậu xanh hoặc nấm
• Bánh cuốn, bánh đúc — chấm tương thì chay
• Chè lam Phủ Quảng — bột nếp, mật mía, gừng, lạc; chay
• Nem chua, chả tôm, gỏi cá nhệch — đặc sản, không chay

Mắm tép, mắm ruốc, nước mắm là bẫy chính. Bánh cuốn và bánh đúc xứ Thanh mặc định chấm nước mắm — xin đổi sang tương.

Chè lam đáng nói vì nó là một trong những món quà quê hiếm hoi chay hoàn toàn theo công thức gốc, không phải "có bản chay" — bột nếp rang, mật mía, gừng, lạc rang, không có gì khác.

Đây là loại món mà loạt bài đã chỉ ra là giá trị nhất với người giữ chay đi đường: mua được, để được, không phải hỏi.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Giữ chay ở nước ngoài khó ở chỗ nào?

Bốn cái: nhiều nơi không có khái niệm tương đương nên món vẫn nấu bằng nước dùng cá; ăn tập thể ở ký túc xá công ty; bếp hạn chế; và không có ngày chay chung — ở quê cả xóm cùng ăn chay, ở nước ngoài chỉ mình mình nhớ ngày.

Ở Nhật cần biết từ nào?

Dashi — nước dùng cá bào. Với người bán đó là gia vị chứ không phải thịt, nên nói "vegetarian" chung chung vẫn có thể được phục vụ món nấu bằng nó.

Mang gì từ nhà đi cho tiện?

Đồ khô: nấm hương, măng khô, miến, bột canh chay, muối vừng — nhẹ, để lâu, và là thứ khó tìm bản đúng vị ở nước ngoài.

Nước nào dễ ăn chay nhất?

Đài Loan — hệ thống quán chay rất dày, nhãn thực phẩm ghi rõ, cộng đồng ăn chay đông. Người lao động Việt ở đó gần như không gặp khó khăn này.

Người đi lao động về mang theo thói quen gì?

Quen với cửa hàng tiện lợi mở suốt đêm và đồ ăn được ở mọi khung giờ. Về nước thấy 10 giờ đêm là hết chỗ ăn tử tế, ngày rằm thì càng không có gì — nên họ là nhóm nhận ra khoảng trống nhanh nhất.

Chè lam Phủ Quảng có chay không?

Chay hoàn toàn theo công thức gốc — bột nếp rang, mật mía, gừng, lạc rang, không có gì khác. Loại món mua được, để được, không phải hỏi.