Ăn chay ở Mỹ Sơn: đền tháp Chăm và chuyện kiêng ăn của một tôn giáo khác

Thánh địa Mỹ Sơn ở huyện Duy Xuyên, Quảng Nam, được UNESCO công nhận Di sản văn hoá thế giới năm 1999. Đây là quần thể đền tháp của vương quốc Chămpa, xây dựng liên tục từ khoảng thế kỷ 4 tới thế kỷ 13 — gần một nghìn năm.

Một trung tâm tôn giáo không phải Phật giáo

Đây là điểm cần nói rõ, vì nhiều người mặc định mọi di tích tôn giáo ở Việt Nam đều là chùa.

Mỹ Sơn là thánh địa Ấn Độ giáo, thờ thần Shiva dưới danh hiệu Bhadreshvara. Trong khu đền có linga và yoni — biểu tượng của Shiva và năng lực sáng tạo — cùng tượng Nandi, con bò thần là vật cưỡi của Shiva.

Chămpa từng theo cả Ấn Độ giáo lẫn Phật giáo trong các thời kỳ khác nhau, nhưng Mỹ Sơn là trung tâm của dòng Ấn Độ giáo, gắn với vương quyền.

Kỹ thuật xây tháp Chăm tới nay vẫn chưa được giải thích trọn vẹn: gạch xếp khít nhau gần như không thấy mạch vữa, đứng vững hàng nghìn năm trong khí hậu nhiệt đới ẩm.

Ahimsa — gốc chung của nhiều truyền thống kiêng ăn

Khái niệm nền của việc kiêng ăn thịt ở Ấn Độ là ahimsa — nghĩa là bất hại, không gây tổn thương cho sinh vật có tri giác.

Ahimsa không phải của riêng đạo nào. Nó là nguyên lý chung của Ấn Độ giáo, Phật giáo và Kỳ Na giáo (Jain) — ba tôn giáo cùng ra đời trên tiểu lục địa Ấn Độ.

Ba truyền thống áp dụng ở ba mức khác nhau:

Bò được coi là thiêng trong Ấn Độ giáo vì nhiều lý do chồng lên nhau: bò cho sữa nuôi người như mẹ, bò kéo cày làm nên mùa màng, và Nandi — con bò trắng — là vật cưỡi của Shiva.

Ở Mỹ Sơn, tượng Nandi nằm phủ phục hướng về đền chính. Đó chính là hình ảnh của điều vừa nói, tạc bằng đá.

Người Chăm ở Việt Nam kiêng gì

Cộng đồng Chăm hiện nay ở Việt Nam chia thành mấy nhóm tôn giáo, và mỗi nhóm kiêng một thứ khác nhau. Đây là điều rất nên biết nếu tiếp khách Chăm:

Chăm Bàlamôn (Ahiér)

Chủ yếu ở Ninh Thuận, Bình Thuận. Theo Ấn Độ giáo bản địa hoá. Kiêng thịt bò — vì bò là con vật thiêng.

Chăm Bàni (Awal)

Cũng ở Ninh Thuận, Bình Thuận. Theo Hồi giáo đã bản địa hoá sâu, hoà với tín ngưỡng bản địa. Kiêng thịt lợn. Có tháng chay Ramưwan — phiên bản Chăm của tháng Ramadan.

Chăm Islam

Chủ yếu ở An Giang, Tây Ninh, TP.HCM. Theo Hồi giáo chính thống. Kiêng thịt lợn, chỉ ăn đồ halal, giữ tháng Ramadan đầy đủ.

⇒ Nghĩa là trong cùng một dân tộc, có nhóm kiêng bò, có nhóm kiêng lợn. Mời ăn mà không hỏi là rất dễ sai.

Và đây là điểm thực tế đáng chú ý: món chay thuần thực vật là mẫu số chung an toàn cho tất cả các nhóm — Phật tử, Chăm Bàlamôn, Chăm Bàni, Chăm Islam, người ăn kiêng vì sức khoẻ. Không có nhóm nào bị loại.

Đi Mỹ Sơn và chuyện ăn uống

Mỹ Sơn cách Hội An khoảng 40 km, cách Đà Nẵng khoảng 70 km. Phần lớn khách đi trong buổi sáng rồi về ăn trưa ở Hội An hoặc Đà Nẵng.

Trong khu di tích có quán nước và hàng lưu niệm, không có nhà hàng lớn. Khu vực Duy Xuyên quanh đó là vùng nông thôn, quán cơm bình dân là chính.

Buổi biểu diễn múa Chăm trong khu di tích là thứ đáng xem — điệu múa Apsara, trống ghi-năng, kèn saranai.

Đặc sản Quảng Nam chay được

• Mì Quảng chay — đây là chuyển thể rất thành công. Nước nhưn chay nấu từ nấm, đậu phụ, cà chua, dầu điều; sợi mì gạo, rau sống, bánh tráng mè, đậu phộng rang. Mì Quảng vốn ít nước nên không phụ thuộc nước xương như phở.
• Bánh tráng đập — bánh tráng nướng kẹp bánh ướt; chay nếu chấm nước tương thay mắm nêm
• Bánh ít lá gai — nhân đậu xanh dừa thì chay
• Rau Trà Quế — làng rau nổi tiếng gần Hội An, rau thơm trồng bằng rong biển
• Lụa Mã Châu ở Duy Xuyên — làng nghề dệt lụa lâu đời
• Cao lầu, cơm gà, bê thui Cầu Mống — không chay
• Mắm nêm — gia vị đặc trưng vùng này, có mặt trong rất nhiều món

Mắm nêm — thứ cần hỏi kỹ nhất ở Quảng Nam

Ở miền Trung, mắm nêm có vai trò như nước mắm ở nơi khác nhưng nặng mùi hơn và xuất hiện nhiều hơn. Nó có trong bánh tráng cuốn, bún mắm nêm, bánh tráng đập, và cả trong nước chấm rau luộc.

Người ăn chay ở vùng này phải hỏi riêng về mắm nêm, vì nhiều người bán không coi đó là "đồ mặn" khi nghe hỏi nhanh — họ coi nó là gia vị.

Câu hỏi đúng: "Có mắm nêm không? Cho tôi nước tương thay được không?"

Di sản và dòng khách

Mỹ Sơn nằm trong tam giác di sản Huế - Hội An - Mỹ Sơn, tuyến du lịch quốc tế lớn nhất miền Trung. Khách Tây đi tuyến này rất đông, và tỉ lệ ăn chay trong nhóm đó cao.

Các điểm dừng dọc tuyến — Duy Xuyên, Điện Bàn, Tam Kỳ — là vùng nông thôn và công nghiệp mới, nơi dịch vụ ăn uống chưa theo kịp dòng khách. Đồ chay ở đó gần như không có, dù nhu cầu thì có sẵn ngay trên xe.

Hỏi đáp nhanh

Mỹ Sơn thờ ai?

Thần Shiva dưới danh hiệu Bhadreshvara — đây là thánh địa Ấn Độ giáo của vương quốc Chămpa, không phải chùa Phật. Trong khu đền có linga, yoni và tượng Nandi, con bò thần là vật cưỡi của Shiva.

Ahimsa là gì?

Nghĩa là bất hại — không gây tổn thương cho sinh vật có tri giác. Đây là nguyên lý chung của Ấn Độ giáo, Phật giáo và Kỳ Na giáo, ba tôn giáo cùng ra đời trên tiểu lục địa Ấn Độ.

Vì sao Ấn Độ giáo coi bò là thiêng?

Nhiều lý do chồng lên nhau: bò cho sữa nuôi người như mẹ, bò kéo cày làm nên mùa màng, và Nandi — con bò trắng — là vật cưỡi của thần Shiva.

Kỳ Na giáo kiêng ăn thế nào?

Nghiêm nhất trong ba truyền thống: chay tuyệt đối, và còn không ăn củ rễ như khoai, hành, tỏi, củ cải — vì nhổ củ là giết cả cây và làm chết vi sinh vật trong đất.

Người Chăm ở Việt Nam kiêng gì?

Tuỳ nhóm. Chăm Bàlamôn kiêng thịt bò. Chăm Bàni kiêng thịt lợn và có tháng chay Ramưwan. Chăm Islam kiêng thịt lợn, chỉ ăn đồ halal. Trong cùng một dân tộc có nhóm kiêng bò, có nhóm kiêng lợn.

Mì Quảng chay có ngon không?

Đây là chuyển thể rất thành công vì mì Quảng vốn ít nước nên không phụ thuộc nước xương như phở. Nước nhưn chay nấu từ nấm, đậu phụ, cà chua, dầu điều, ăn với rau sống, bánh tráng mè và đậu phộng rang.