Ăn chay ở Kiên Lương: những ngọn núi đá vôi vừa là cảnh đẹp vừa là nguyên liệu

Kiên Lương là huyện ven biển Kiên Giang, giữa Rạch Giá và Hà Tiên. Đi qua đây là thấy ngay một thứ lạ với miền Tây: những ngọn núi đá vôi dựng đứng nhô lên giữa đồng bằng phẳng lì.

Núi đá vôi giữa đồng bằng

Đồng bằng sông Cửu Long gần như không có núi. Vùng Kiên Lương - Hà Tiên là ngoại lệ hiếm hoi, với một cụm núi đá vôi rải rác.

Đây là địa hình karst — cùng loại với Hạ Long, Tràng An, Phong Nha, cao nguyên đá Đồng Văn, chỉ khác là ở đây chúng đứng đơn lẻ giữa ruộng.

Trong các ngọn núi này có hang động, và nhiều hang đã thành chùa — điều đã gặp ở Lý Sơn, Bắc Kạn, Ngũ Hành Sơn, Hà Tiên.

Vì sao hang đá hay thành chùa

Đây là một mô-típ lặp lại khắp Việt Nam, và lý do rất thực tế:

• Có sẵn mái che — không phải dựng
• Mát và yên — nhiệt độ ổn định, cách âm tự nhiên
• Tách biệt — hợp với việc tu tập
• Cảm giác thiêng — không gian kín, tối, có tiếng vọng

Ở Kiên Lương có chùa Hang (Hải Sơn tự) — chùa nằm trong một hang xuyên núi, đi từ cửa này ra cửa kia là tới bờ biển.

Hòn Phụ Tử

Ngay trước chùa Hang, ngoài biển, là hòn Phụ Tử — biểu tượng du lịch của Kiên Giang trong nhiều thập kỷ.

Đó là hai cột đá đứng cạnh nhau trên cùng một bệ: một cột cao hơn — "cha", một cột thấp hơn — "con". Truyền thuyết kể về người cha hy sinh cứu con khỏi thuỷ quái, hai cha con hoá đá.

Và năm 2006, cột "cha" đổ

Ngày 9 tháng 8 năm 2006, cột đá lớn — cột "Phụ" — gãy đổ xuống biển.

Nguyên nhân là quá trình tự nhiên: sóng biển và nước mưa bào mòn chân cột qua hàng trăm năm. Đá vôi tan trong nước có tính axit nhẹ, và sóng thì đánh vào chân cột mỗi ngày.

Nói cách khác: chính thứ tạo ra hình dáng đó cũng là thứ phá nó. Núi đá vôi được nước khắc nên, và nước cũng sẽ lấy đi.

Từ đó tới nay chỉ còn cột "Tử" đứng một mình. Có nhiều ý kiến về việc dựng lại, nhưng phần lớn giới chuyên môn cho rằng không nên can thiệp vào một quá trình tự nhiên.

Núi đá vôi và xi măng

Đây là phần đáng nói nhất của Kiên Lương.

Cũng chính những ngọn núi đá vôi ấy là nguyên liệu chính để làm xi măng. Kiên Lương là một trung tâm sản xuất xi măng lớn của miền Nam từ rất lâu.

Xi măng làm từ gì

Quy trình cơ bản:

1. Khai thác đá vôi và đất sét
2. Nghiền, trộn theo tỉ lệ
3. Nung ở khoảng 1.450 độ C trong lò quay — tạo ra clinker
4. Nghiền clinker với thạch cao thành xi măng

Nghĩa là: mỗi bao xi măng là một phần của một ngọn núi.

Và đây là xung đột thật

Ở Kiên Lương, hai giá trị nằm trên cùng một vật thể:

Không có lựa chọn dễ ở đây. Xi măng là thứ mọi ngôi nhà, mọi cây cầu, mọi con đường đều cần — kể cả những ngôi chùa mới xây trong loạt bài này.

Điều duy nhất rõ ràng: núi đá vôi là tài nguyên không tái tạo. Nó mất hàng triệu năm để hình thành, và khai thác thì mất vài chục năm.

Một điểm đặc biệt về sinh thái núi đá vôi

Điều ít người biết: các ngọn núi đá vôi đứng đơn lẻ giữa đồng bằng hoạt động như những hòn đảo trên cạn.

Loài sống trên một ngọn núi không di chuyển sang ngọn khác được — vì ở giữa là ruộng, là đất hoàn toàn khác. Qua hàng nghìn năm, mỗi ngọn núi phát triển hệ loài riêng.

Hệ quả: mất một ngọn núi có thể là mất vĩnh viễn những loài chỉ có ở đó — ốc núi, thực vật, bò sát nhỏ.

Đây là cùng nguyên lý đã nói ở bài Sơn Trà về bán đảo: cách ly tạo ra đặc hữu, và đặc hữu thì mong manh.

Món chay và đặc sản Kiên Lương

Kiên Lương là vùng biển và vùng đá, với nghề chính là thuỷ sản, xi măng và làm muối.

• Rau rừng núi đá — một số loại rau đặc trưng mọc ở chân núi
• Trái cây, dừa
• Cơm chay ở chùa Hang — dịp lễ và ngày rằm
• Bún, hủ tiếu chay — hỏi nước dùng
• Ghẹ, sò huyết, cá, mực — đặc sản, không chay
• Nước mắm, mắm — vùng biển, có trong nhiều món

Trên tuyến Rạch Giá - Hà Tiên

Kiên Lương nằm giữa hai điểm đã nói ở các bài trước: Rạch Giá với lễ giỗ Nguyễn Trung Trực và mạng lưới cơm chay từ thiện, và Hà Tiên với Tao đàn Chiêu Anh Các.

Tuyến này cũng là đường ra các bến tàu đi Phú Quốc, quần đảo Hải Tặc, Bà Lụa.

Dòng khách gồm: khách đi đảo chờ tàu, khách hành hương tới chùa Hang, công nhân xi măng làm ca, và ngư dân.

Bốn nhóm, bốn khung giờ khác nhau, và như mọi nơi trong loạt bài này — khung giờ nào cũng có người cần ăn, và không khung nào có đồ chay.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao Kiên Lương có núi giữa đồng bằng?

Đồng bằng sông Cửu Long gần như không có núi, vùng Kiên Lương - Hà Tiên là ngoại lệ hiếm với cụm núi đá vôi rải rác. Đây là địa hình karst, cùng loại với Hạ Long và Phong Nha nhưng đứng đơn lẻ giữa ruộng.

Vì sao hang đá hay thành chùa?

Có sẵn mái che không phải dựng, mát và yên với nhiệt độ ổn định, tách biệt hợp việc tu tập, và không gian kín tối có tiếng vọng tạo cảm giác thiêng.

Hòn Phụ Tử vì sao đổ?

Cột "Phụ" gãy đổ ngày 9 tháng 8 năm 2006 do sóng biển và nước mưa bào mòn chân cột qua hàng trăm năm — đá vôi tan trong nước có tính axit nhẹ. Chính thứ tạo ra hình dáng đó cũng là thứ phá nó.

Xi măng làm từ gì?

Khai thác đá vôi và đất sét, nghiền trộn theo tỉ lệ, nung ở khoảng 1.450 độ C trong lò quay tạo ra clinker, rồi nghiền clinker với thạch cao. Mỗi bao xi măng là một phần của một ngọn núi.

Vì sao mất một ngọn núi đá vôi là mất nhiều?

Vì các ngọn núi đứng đơn lẻ giữa đồng bằng hoạt động như những hòn đảo trên cạn — loài trên ngọn này không sang được ngọn khác, nên qua hàng nghìn năm mỗi ngọn phát triển hệ loài riêng. Mất núi có thể là mất vĩnh viễn những loài chỉ có ở đó.

Núi đá vôi có tái tạo được không?

Không. Nó mất hàng triệu năm để hình thành, còn khai thác thì mất vài chục năm.