Ăn chay ở Hồng Ngự: nhìn vào một ngành nuôi trồng mà mình không tiêu thụ

Hồng Ngự nằm ở biên giới Đồng Tháp, ngay chỗ sông Tiền chảy vào Việt Nam. Đây là thủ phủ cá tra giống — nơi phần lớn con giống của ngành cá tra cả nước bắt đầu.

Một ngành rất lớn

Việt Nam là nước sản xuất và xuất khẩu cá tra lớn nhất thế giới. Sản phẩm đi tới hàng trăm thị trường, và đây là một trong những mặt hàng nông thuỷ sản xuất khẩu chủ lực.

Chuỗi bắt đầu ở Hồng Ngự: cá bố mẹ sinh sản, trứng nở, cá bột được ương thành cá giống, rồi bán cho các vùng nuôi thương phẩm ở An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Vĩnh Long.

Vì sao người ăn chay nên biết

Câu hỏi hợp lý: một loạt bài về ăn chay thì nói chuyện nuôi cá làm gì?

Ba lý do, và cả ba đều đã xuất hiện ở các bài trước:

1. Biết để ủng hộ đúng chỗ, không chỉ để tránh

Bài Năm Căn đã nói về mô hình tôm - rừng và kết luận: biết để ủng hộ đúng chỗ thì tốt hơn là chỉ biết tránh.

Trong mọi ngành sản xuất thực phẩm đều có cách làm tốt hơn và cách làm tệ hơn. Người ăn chay không tiêu thụ sản phẩm đó, nhưng vẫn là người tiêu dùng, người đóng thuế, người bỏ phiếu — và những vai đó có ảnh hưởng.

2. Vì nó ảnh hưởng tới nước và đất chung

Nuôi trồng thuỷ sản quy mô lớn đặt ra mấy vấn đề về môi trường:

• Chất lượng nước — nước thải từ ao nuôi đổ ra sông
• Thức ăn — thức ăn công nghiệp cần nguyên liệu, trong đó có bột cá từ đánh bắt
• Mật độ nuôi — nuôi dày thì dễ bệnh, và dùng thuốc nhiều hơn
• Sử dụng đất — chuyển đất lúa, đất vườn sang ao

Những thứ đó ảnh hưởng tới nguồn nước mà cả vùng dùng, và tới đất trồng rau — tức là ảnh hưởng tới cả bữa cơm chay.

3. Vì ngành này đang thay đổi, và hướng thay đổi đáng ghi nhận

Áp lực từ thị trường xuất khẩu đã buộc ngành cá tra Việt Nam nâng chuẩn đáng kể trong khoảng hai chục năm qua:

• Chứng nhận quốc tế — nhiều vùng nuôi đạt các chứng nhận về nuôi có trách nhiệm, quy định về nước thải, thuốc, truy xuất nguồn gốc
• Kiểm soát kháng sinh — chặt hơn nhiều so với trước
• Xử lý nước thải — yêu cầu bắt buộc với vùng nuôi lớn
• Tận dụng phụ phẩm — da, xương, mỡ cá được chế biến thay vì bỏ

Điểm cuối nối với mạch "không có gì thừa" đã nói ở bài Mỏ Cày và Vĩnh Long.

Việc này không làm nghề nuôi cá thành nghề không gây hại. Nhưng nó cho thấy một điều đúng với mọi ngành: khi có yêu cầu rõ ràng và có người kiểm, cách làm sẽ đổi.

Và người đặt ra yêu cầu đó, cuối cùng, là người mua.

Làng bè trên sông

Dọc sông Tiền ở Hồng Ngự và An Giang có làng bè — những nhà bè gỗ nổi trên mặt nước, bên dưới là lồng nuôi cá.

Người ta sống ngay trên bè: nhà ở, bếp, chỗ ngủ đều ở trên đó, và cá nuôi ngay dưới sàn.

Đây là kiểu sống đã nói ở bài Năm Căn: nhà quay mặt ra sông, đi lại bằng thuyền, chợ tới tận nhà bằng ghe hàng.

Với người ăn chay sống ở làng bè, bài toán giống hệt: dựa vào đồ khô để lâu, rau trồng trong thùng trên bè, và đồ muối.

Mùa nước nổi ở vùng đầu nguồn

Hồng Ngự là vùng đầu nguồn — nước lũ từ Campuchia về tới đây trước tiên, khoảng tháng 7-8 âm lịch.

Mùa nước nổi ở đây rõ nhất, và như đã nói ở bài Long An và Đồng Tháp, đây là mùa của nhóm rau riêng:

• Bông điên điển — chỉ có mùa nước
• Bông súng, rau nhút, rau dừa
• Củ ấu, ngó sen, hẹ nước

Hẹ nước là loại đặc trưng vùng đầu nguồn: cọng dài trong, mềm, ăn sống hoặc nhúng lẩu, chỉ có trong mùa nước.

Canh chua chay bông điên điển nấu với me hoặc bần là món mùa nước nổi đúng nghĩa — chay hoàn toàn nếu không nấu với cá.

Và mùa nước đang thay đổi

Bài Duyên Hải đã nói về xâm nhập mặn. Ở đầu nguồn thì vấn đề ngược lại: lũ về ít hơn và muộn hơn.

Lũ ở đồng bằng sông Cửu Long không phải tai hoạ mà là một phần của chu kỳ:

• Mang phù sa bồi ruộng
• Mang cá tôm tự nhiên — nguồn sống của nhiều hộ nghèo
• Rửa phèn, rửa mặn cho đất
• Mang rau mùa nước — điên điển, súng, hẹ nước

Lũ nhỏ dần nghĩa là mất dần cả bốn thứ đó. Đây là lý do người miền Tây gọi mùa này là "mùa nước nổi" chứ không gọi là mùa lũ — cách gọi phản ánh đúng quan hệ của họ với nó.

Món chay ở Hồng Ngự

• Canh chua chay bông điên điển, bông súng, me hoặc bần
• Hẹ nước — chỉ mùa nước nổi
• Đậu hũ kho, kho quẹt chay nấu nước dừa
• Bún, hủ tiếu chay — hỏi nước dùng
• Trái cây, xoài, ổi
• Cá tra, cá linh, mắm, lẩu mắm — đặc sản, không chay

Đồng Tháp là tỉnh có cộng đồng Hoà Hảo và Phật tử đông, nên như đã nói ở bài Chợ Mới và bài Đồng Tháp: quán chay có ở thị trấn, cỗ chay đám giỗ là chuyện bình thường, và bếp cơm từ thiện thì dày.

Cửa khẩu và nhịp biên giới

Hồng Ngự có cửa khẩu Thường Phước — cửa khẩu đường sông, nơi tàu du lịch tuyến Việt Nam - Campuchia qua lại, cùng tuyến Vĩnh Xương ở Tân Châu đã nói ở bài đó.

Như mọi vùng biên trong loạt bài: người làm hàng, tài xế, khách quá cảnh ăn lệch giờ, và lựa chọn chay thì không có ở khung nào.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Hồng Ngự có vai trò gì trong ngành cá tra?

Là thủ phủ cá tra giống — nơi cá bố mẹ sinh sản, cá bột được ương thành giống rồi bán cho các vùng nuôi thương phẩm ở An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Vĩnh Long.

Vì sao người ăn chay nên biết về ngành này?

Vì biết để ủng hộ đúng chỗ thì tốt hơn chỉ biết tránh; vì nuôi trồng quy mô lớn ảnh hưởng tới nguồn nước và đất chung, tức ảnh hưởng cả bữa cơm chay; và vì ngành đang thay đổi theo hướng đáng ghi nhận.

Ngành cá tra đã thay đổi thế nào?

Áp lực từ thị trường xuất khẩu buộc nâng chuẩn: chứng nhận nuôi có trách nhiệm, kiểm soát kháng sinh chặt hơn, yêu cầu xử lý nước thải, và tận dụng phụ phẩm da xương mỡ thay vì bỏ.

Điều gì làm cách làm thay đổi?

Khi có yêu cầu rõ ràng và có người kiểm thì cách làm sẽ đổi. Và người đặt ra yêu cầu đó, cuối cùng, là người mua.

Vì sao gọi là "mùa nước nổi" chứ không phải mùa lũ?

Vì lũ ở đồng bằng không phải tai hoạ mà là một phần của chu kỳ — mang phù sa bồi ruộng, mang cá tôm tự nhiên, rửa phèn rửa mặn, và mang rau mùa nước. Cách gọi phản ánh đúng quan hệ của người miền Tây với nó.

Hẹ nước là gì?

Loại rau đặc trưng vùng đầu nguồn, cọng dài trong và mềm, ăn sống hoặc nhúng lẩu, chỉ có trong mùa nước nổi.