Ăn chay ở Hồng Lĩnh: chùa Hương gốc nằm ở Hà Tĩnh chứ không phải Hà Nội

Núi Hồng Lĩnh ở Hà Tĩnh có 99 ngọn, là một trong hai biểu tượng của xứ Nghệ cùng sông Lam — "núi Hồng sông Lam". Trên núi có chùa Hương Tích, và đây là chỗ nhiều người ngạc nhiên.

Hai chùa Hương Tích

Chùa Hương Tích ở Hà Tĩnh dựng vào khoảng thế kỷ 13, thời Trần. Chùa Hương ở Hà Nội — quần thể Hương Sơn, Mỹ Đức — hình thành muộn hơn, khoảng thế kỷ 17.

Cách giải thích được nhiều người chấp nhận: dưới thời Lê - Trịnh, nhiều người xứ Nghệ ra làm quan ở Thăng Long. Đường về quê lễ chùa Hương Tích quá xa, nên họ tìm một nơi có địa thế tương tự ở Hà Tây cũ rồi dựng chùa mới, đặt cùng tên để vơi nỗi nhớ.

Dần dần chùa ở ngoài Bắc — gần kinh đô, gần dân cư đông — trở nên nổi tiếng hơn chùa gốc.

Chùa Hương Tích Hà Tĩnh được mệnh danh "Hoan Châu đệ nhất danh lam" — thắng cảnh đẹp nhất xứ Hoan Châu (tên cũ của vùng Nghệ Tĩnh).

Truyền thuyết công chúa Diệu Thiện

Cả hai chùa Hương đều gắn với cùng một truyền thuyết: chuyện công chúa Diệu Thiện, con gái thứ ba của vua Trang Vương nước Sở.

Nàng không chịu lấy chồng theo ý vua cha mà bỏ đi tu. Vua nổi giận, sai đốt chùa. Nàng trải qua nhiều nạn, cuối cùng tự hiến mắt và tay để làm thuốc chữa bệnh cho chính người cha đã hại mình, rồi đắc đạo thành Quán Thế Âm Bồ Tát.

Chi tiết đó là lõi của câu chuyện: cứu cả người đã hại mình. Đó cũng là lý do Quán Thế Âm được thờ như biểu tượng của lòng từ bi không điều kiện.

Tương truyền Diệu Thiện tu hành và hoá ở chính núi Hồng Lĩnh này.

Lên chùa

Chùa nằm ở lưng chừng ngọn Hương Tích, cao khoảng 650 mét. Đường lên có thuyền qua hồ Nhà Đường, rồi cáp treo hoặc leo bộ đường bậc đá.

Quần thể gồm thượng điện, đền Thiên Vương, am Thánh Mẫu, và nền Trang Vương — nơi tương truyền vua cha sám hối.

Lễ hội chùa Hương Tích mở vào ngày 18 tháng 2 âm lịch, và khai hội đầu xuân từ mùng 6 tháng Giêng.

So với chùa Hương Hà Nội, chùa này vắng hơn nhiều. Ai muốn đi lễ mà không chen thì đây là lựa chọn tốt hơn hẳn.

Cơm chay và đồ chay vùng này

Chùa có phục vụ cơm chay vào dịp lễ hội. Ngoài mùa thì ít, nên nên hỏi trước.

Đặc sản Hà Tĩnh chay được:

• Kẹo cu đơ — mật mía, lạc, gừng, đổ lên bánh tráng. Đây là thứ quà nổi tiếng nhất Hà Tĩnh và chay hoàn toàn: không có thành phần động vật nào. Ăn với nước chè xanh là cặp cổ điển.
• Bưởi Phúc Trạch — giống bưởi Hương Khê, tôm giòn, ngọt thanh, có chỉ dẫn địa lý
• Cam bù Hương Sơn — chín vào đúng dịp Tết
• Nhút mít Thanh Chương — thực ra là món Nghệ An, mít non muối chua; chay nếu không trộn ruốc, nhưng nhiều nơi có
• Chè xanh — xứ Nghệ Tĩnh uống nước chè xanh om, không phải trà khô. Đây là thức uống của cả vùng.
• Bánh đa vừng — chay
• Gạo, khoai, lạc — vùng đất cát trồng lạc nhiều

Chỗ cần hỏi kỹ

• Ruốc — vùng biển Hà Tĩnh dùng ruốc và nước mắm rất nhiều, kể cả trong món rau
• Nhút, dưa muối — hay trộn ruốc cho đậm
• Cháo canh, bánh mướt — món sáng phổ biến, nước dùng xương
• Mực nhảy Vũng Áng, hến sông La — đặc sản, không chay

Nước chè xanh — thói quen đáng chú ý

Ở Nghệ Tĩnh, nước chè xanh không phải đồ uống phụ mà là trung tâm của sinh hoạt xóm làng. Lá chè tươi vò nhẹ, om trong ấm tích ủ giỏ, uống cả ngày. Hàng xóm sang nhà nhau uống nước chè là hình thức gặp gỡ thường ngày.

Với người ăn chay, nước chè xanh là thứ uống lý tưởng: hoàn toàn thực vật, không đường, nhiều chất chống oxy hoá. Nhưng đừng uống đặc ngay sau bữa ăn — tanin cản hấp thu sắt, mà sắt lại là chất người ăn chay dễ thiếu.

Chỗ trống ở một vùng đang đổi

Hồng Lĩnh là cửa ngõ phía bắc Hà Tĩnh, nằm trên quốc lộ 1A — tuyến xe Bắc Nam chạy qua suốt ngày đêm. Cộng với dòng khách hành hương lên chùa Hương Tích.

Xe khách đường dài dừng ăn đêm là chuyện thường ngày ở đây, và người ăn chay trên những chuyến xe đó gần như không có lựa chọn nào. Quán cơm dọc quốc lộ mở 24 giờ nhưng thực đơn thì không có gì cho họ.

Hỏi đáp nhanh

Chùa Hương nào có trước?

Chùa Hương Tích ở núi Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh, dựng khoảng thế kỷ 13 thời Trần. Chùa Hương ở Hà Nội hình thành muộn hơn, khoảng thế kỷ 17, do người xứ Nghệ ra làm quan ở Thăng Long dựng lên với cùng tên vì đường về quê lễ chùa gốc quá xa.

Truyền thuyết Diệu Thiện kể gì?

Công chúa Diệu Thiện con vua Trang Vương nước Sở bỏ đi tu, bị vua cha đốt chùa, trải nhiều nạn, cuối cùng tự hiến mắt và tay làm thuốc chữa bệnh cho chính người cha đã hại mình rồi đắc đạo thành Quán Thế Âm.

Kẹo cu đơ có chay không?

Chay hoàn toàn — chỉ có mật mía, lạc, gừng đổ lên bánh tráng, không có thành phần động vật nào. Ăn với nước chè xanh là cặp cổ điển của xứ Nghệ Tĩnh.

Lễ hội chùa Hương Tích Hà Tĩnh khi nào?

Chính hội ngày 18 tháng 2 âm lịch, khai hội đầu xuân từ mùng 6 tháng Giêng. Chùa này vắng hơn chùa Hương Hà Nội nhiều, hợp với ai muốn đi lễ mà không chen.

Món nào ở Hà Tĩnh dễ nhầm là chay?

Nhút mít, dưa muối và các món rau — vùng này dùng ruốc và nước mắm rất nhiều, kể cả trong món rau, nên phải hỏi kỹ.

Nước chè xanh uống thế nào cho đúng?

Lá chè tươi vò nhẹ, om trong ấm tích ủ giỏ, uống cả ngày. Nhưng đừng uống đặc ngay sau bữa ăn vì tanin cản hấp thu sắt — chất mà người ăn chay dễ thiếu.