Ăn chay ở Hà Nam: tấm bia đá ghi lại buổi múa rối nước đầu tiên

Hà Nam nằm ngay phía nam Hà Nội, là tỉnh nhỏ nhưng có mật độ di tích dày. Trong đó có một hiện vật đá mà ít người biết tới, dù nó giữ một thông tin quan trọng của văn hoá Việt Nam.

Chùa Long Đọi Sơn và tấm bia

Trên núi Đọi ở thị xã Duy Tiên có chùa Long Đọi Sơn, dựng từ năm 1054 thời vua Lý Thánh Tông.

Tới thời Lý Nhân Tông, từ năm 1118 tới 1121, nhà vua cho dựng ở đây một ngọn tháp lớn tên Sùng Thiện Diên Linh, và dựng một tấm bia đá ghi lại việc đó.

Tháp nay không còn. Nhưng bia Sùng Thiện Diên Linh thì vẫn còn, dựng trên lưng rùa đá, và đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Thứ được ghi trên bia

Bia không chỉ ghi việc dựng tháp. Nó mô tả khá dài các lễ hội và trò diễn được tổ chức nhân dịp đó — và đây là chỗ giá trị.

Ghi chép sớm nhất về múa rối nước

Trên bia có đoạn tả một buổi diễn trên mặt nước: một con rùa vàng nổi lên, đội toà sen, sen nở ra có tiên nữ múa hát; rồi các con vật xuất hiện, nhào lộn, bơi lượn — tất cả do người điều khiển từ dưới nước.

Đó chính là múa rối nước, và tấm bia năm 1121 này được coi là ghi chép bằng văn tự sớm nhất về nghệ thuật này.

Nghĩa là gần một nghìn năm trước, người Việt đã có một loại hình sân khấu mà không nơi nào khác trên thế giới có: con rối diễn trên mặt nước, người điều khiển đứng ngâm mình sau bức mành.

Vì sao lại là nước

Câu trả lời rất đồng bằng sông Hồng: ở đây sẵn ao làng.

Mỗi làng Bắc Bộ đều có ao, và sau vụ gặt thì nông dân rỗi. Sân khấu có sẵn, khán giả ngồi quanh bờ, và mặt nước vừa che người điều khiển vừa làm mặt nền phản chiếu.

Thêm nữa: nước giấu được cơ cấu điều khiển. Sào, dây, bánh lái đều chìm, nên con rối trông như tự chuyển động.

Nội dung các tích rối nước cũng rất nông nghiệp: cày cấy, chăn vịt, đánh cá, đấu vật, rước kiệu, múa rồng, và chú Tễu dẫn chuyện.

Ba cách lưu giữ của người xưa

Đến đây loạt bài đã gặp đủ ba cách người Việt giữ thông tin qua thời gian, và điểm chung của cả ba là chọn vật liệu bền hơn giấy:

Giấy ở khí hậu nhiệt đới ẩm thì mục nhanh, mối mọt, cháy. Gỗ, đá và gạch nung thì sống được hàng trăm tới hàng nghìn năm.

Đây là lý do rất nhiều thứ ta biết về thời Lý, thời Trần đến từ bia và mộc bản, chứ không phải từ sách.

Trống Đọi Tam

Cùng xã Đọi Sơn có làng Đọi Tam — làng nghề làm trống có lịch sử cả nghìn năm, được coi là làng trống nổi tiếng nhất Việt Nam.

Trống Đọi Tam có mặt ở đình, chùa, trường học, lễ hội khắp nước. Làng này từng làm những chiếc trống rất lớn cho các sự kiện quốc gia.

Một chi tiết cần nói thật

Mặt trống làm bằng da trâu. Tang trống làm bằng gỗ mít.

Nghĩa là chiếc trống gõ trong chùa — nơi giữ giới không sát sinh — có mặt làm từ da động vật.

Đây là một trong những chỗ mà thực tế không gọn gàng như nguyên tắc. Vài cách nhìn:

• Da trâu là phụ phẩm — con trâu không bị giết để lấy da làm trống; da là thứ còn lại sau khi trâu được dùng cho việc khác
• Chùa không tự làm trống — trống là đồ cúng dường hoặc mua từ làng nghề
• Nhưng nhìn thẳng thì vẫn là sản phẩm từ động vật, giống chuyện lụa ở bài Hà Đông

So sánh thú vị: chuông chùa thì bằng đồng — hoàn toàn không liên quan động vật. Một ngôi chùa Việt có cả chuông và trống, và hai nhạc khí đó khác nhau ở điểm này.

Nhắc ra không phải để chê trách gì. Chỉ để ghi nhận một điều mà loạt bài đã nói nhiều lần: đời sống thật luôn có những chỗ không khớp hoàn toàn với nguyên tắc, và người thực hành nghiêm túc là người biết những chỗ đó chứ không phải người giả vờ chúng không tồn tại.

Đặc sản Hà Nam

• Chuối ngự Đại Hoàng — giống chuối tiến vua, quả nhỏ, vỏ mỏng, thơm đậm; làng Đại Hoàng ở Lý Nhân cũng chính là làng Vũ Đại trong truyện Nam Cao
• Hồng không hạt Nhân Hậu
• Bánh cuốn Phủ Lý — bánh không nhân, ăn kèm chả nướng; chay được nếu chấm nước tương và bỏ chả
• Bánh đa Kiện Khê
• Cá kho làng Vũ Đại — đặc sản nổi tiếng nhất tỉnh, không chay
• Rượu làng Vọc

Bánh cuốn Phủ Lý là món dễ chuyển thể: khác bánh cuốn Hà Nội có nhân thịt mộc nhĩ, bánh cuốn Phủ Lý không nhân — chỉ là lá bánh tráng mỏng. Phần không chay nằm ở chả nướng ăn kèm và nước chấm. Bỏ chả, đổi nước chấm sang nước tương pha là xong.

Tam Chúc và mùa lễ

Hà Nam có quần thể chùa Tam Chúc đã nói riêng ở bài trước — nơi diễn ra Đại lễ Vesak 2019 và là một trong ba điểm của trục hành hương chùa Hương - Tam Chúc - Bái Đính.

Vào mùa xuân, lượng khách qua Hà Nam rất lớn, và tỉnh nằm ngay trên quốc lộ 1 và cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ — trục xe đi các tỉnh phía nam.

Cũng như đã nói ở bài Tiền Giang về trạm dừng chân miền Tây: trục giao thông đông nhất lại là nơi thiếu món chay nhất, dù dòng khách hành hương đi qua đó có tỉ lệ ăn chay cao hơn hẳn mặt bằng chung.

Hỏi đáp nhanh

Bia Sùng Thiện Diên Linh dựng năm nào?

Năm 1121, thời Lý Nhân Tông, tại chùa Long Đọi Sơn ở Duy Tiên, Hà Nam. Tháp cùng tên nay không còn nhưng bia vẫn đứng trên lưng rùa đá và đã được công nhận Bảo vật quốc gia.

Vì sao tấm bia này quan trọng?

Vì nó mô tả một buổi diễn trên mặt nước với rùa vàng đội toà sen, sen nở có tiên nữ múa hát — chính là múa rối nước. Đây được coi là ghi chép bằng văn tự sớm nhất về nghệ thuật này.

Vì sao múa rối lại diễn trên nước?

Vì mỗi làng Bắc Bộ đều có ao, sau vụ gặt thì nông dân rỗi, sân khấu có sẵn. Thêm nữa nước giấu được sào, dây, bánh lái nên con rối trông như tự chuyển động.

Người xưa lưu giữ thông tin bằng cách nào?

Ba cách, đều chọn vật liệu bền hơn giấy: khắc gỗ (mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm), khắc đá (bia và phù điêu), và chữ trên gạch (tháp Tường Long). Giấy ở khí hậu nhiệt đới ẩm thì mục nhanh, mối mọt, cháy.

Mặt trống chùa làm bằng gì?

Da trâu, tang trống bằng gỗ mít. Đây là chỗ thực tế không gọn gàng như nguyên tắc — da là phụ phẩm chứ trâu không bị giết để làm trống, và chùa không tự làm trống, nhưng vẫn là sản phẩm từ động vật. Chuông chùa thì bằng đồng, hoàn toàn không liên quan.

Bánh cuốn Phủ Lý khác bánh cuốn Hà Nội thế nào?

Bánh cuốn Phủ Lý không nhân, chỉ là lá bánh tráng mỏng, ăn kèm chả nướng. Bánh cuốn Hà Nội thì có nhân thịt mộc nhĩ. Nên bản Phủ Lý dễ chuyển thể chay hơn: bỏ chả, đổi nước chấm sang nước tương pha.