Ăn chay ở Đồng Tháp: đàn sếu từng về Tràm Chim mỗi mùa khô

Đồng Tháp nằm ở thượng nguồn sông Tiền, gồm hai phần: vùng ven sông phù sa màu mỡ, và vùng Đồng Tháp Mười — đất trũng phèn, ngập nước theo mùa.

Giữa vùng trũng đó có Vườn quốc gia Tràm Chim ở huyện Tam Nông.

Tràm Chim là gì

Tràm Chim là mảnh Đồng Tháp Mười nguyên thuỷ còn sót lại — khoảng bảy nghìn héc-ta đồng cỏ ngập nước, rừng tràm, lung, bàu, đúng như cả vùng này từng là trước khi được khai phá thành ruộng.

Năm 2012, Tràm Chim được công nhận là khu Ramsar — vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Đây là khu Ramsar thứ tư của Việt Nam và thứ hai nghìn của thế giới.

Nơi này có hàng trăm loài chim nước. Nhưng loài làm nên tên tuổi Tràm Chim là sếu đầu đỏ.

Sếu đầu đỏ

Sếu đầu đỏ (Grus antigone) là loài chim bay lớn nhất thế giới, cao tới gần một mét tám khi đứng. Đầu và cổ trên màu đỏ trần, thân xám, chân dài.

Sếu là loài sống một vợ một chồng suốt đời, và có điệu múa đôi rất đặc trưng — hai con nhảy, xoè cánh, tung đầu, kêu đối đáp.

Vì sao chúng về Tràm Chim

Sếu đầu đỏ ở Đông Dương có tập tính di cư theo mùa. Mùa mưa chúng sinh sản ở vùng bắc Campuchia và Lào; mùa khô chúng bay xuống Tràm Chim và vùng Kiên Giang để kiếm ăn.

Thứ chúng tìm là củ năng kim — một loài cỏ nước có củ nhỏ dưới bùn. Sếu dùng mỏ dài đào bùn lấy củ.

Nói cách khác: sếu đầu đỏ ăn chay. Chúng về đây vì ở đây có đúng loại củ đó, mọc trên đúng loại đất đó, trong đúng mực nước đó.

Và rồi chúng không về nữa

Số sếu về Tràm Chim giảm mạnh qua các năm. Từ hàng trăm con mỗi mùa, xuống vài chục, rồi có những năm không con nào về.

Nguyên nhân là một chuỗi liên quan nhau:

• Quản lý mực nước — giữ nước cao quanh năm để phòng cháy rừng tràm khiến đồng cỏ năng không phơi khô được, mà củ năng cần mùa khô mới phát triển
• Đồng cỏ bị cây khác lấn khi chế độ nước thay đổi
• Vùng sinh sản ở Campuchia bị thu hẹp do chuyển đổi đất
• Đường bay bị chia cắt, mất các điểm dừng chân

Điểm đáng chú ý nhất: không ai săn sếu, và sếu vẫn biến mất. Nguyên nhân chính là thay đổi môi trường sống, phần lớn do những quyết định có vẻ hợp lý ở từng bước riêng lẻ.

Đây đúng là điều đã nói ở bài Sơn Trà về đàn voọc: không sát sinh không chỉ là chuyện không giết trực tiếp. Một loài có thể mất đi mà không ai từng nhắm bắn nó.

Nỗ lực đưa sếu trở lại

Đồng Tháp đang thực hiện đề án phục hồi đàn sếu, hợp tác với các tổ chức bảo tồn và với Thái Lan — nơi đã nuôi và thả thành công sếu về tự nhiên.

Song song là việc khôi phục chế độ nước tự nhiên cho đồng cỏ năng, và vận động nông dân quanh vùng canh tác sinh thái, giảm hoá chất.

Phần cuối đó đáng nhắc: muốn một loài chim quay lại thì phải đổi cách làm ruộng của cả một vùng. Bảo tồn không bao giờ chỉ là chuyện của khu bảo tồn.

Đồng sen Tháp Mười

Đồng Tháp là đất sen — biểu tượng của tỉnh, và câu ca "Tháp Mười đẹp nhất bông sen" thì ai cũng thuộc.

Bài Ba Đình đã nói kỹ về việc cây sen dùng được gần hết và mọi phần đều chay. Ở đây nói thêm phần kinh tế:

• Hạt sen sấy, hạt sen tươi — sản phẩm chính
• Củ sen — xuất khẩu, làm snack
• Trà tim sen, trà lá sen
• Sữa hạt sen — đồ uống thực vật
• Tơ sen — sợi rút từ cuống sen, dệt khăn; cực kỳ công phu, hàng nghìn cuống mới được một chiếc khăn
• Du lịch đồng sen — chèo xuồng, chụp ảnh, ăn cơm sen

Cơm sen là món đặc trưng: cơm hấp trong lá sen với hạt sen, nấm, đậu — bản chay rất tự nhiên vì món này vốn dựa vào sen và nấm.

Món chay mùa nước nổi

Đồng Tháp Mười ngập nước từ tháng 8 tới tháng 11, và mùa đó có nhóm rau riêng đã nói ở bài Long An:

• Bông điên điển — hoa vàng chỉ có mùa nước
• Bông súng — cọng làm gỏi, nhúng lẩu
• Rau nhút, rau dừa, rau muống đồng
• Củ ấu — luộc ăn bùi như hạt dẻ
• Ngó sen, hạt sen

Canh chua chay bông điên điển nấu với me hoặc bần, thêm bạc hà và đậu bắp — là món mùa nước nổi đúng nghĩa, và hoàn toàn chay nếu không nấu với cá.

Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc

Ở thành phố Cao Lãnh có khu mộ và di tích cụ Nguyễn Sinh Sắc — thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cụ sống những năm cuối đời ở Cao Lãnh, làm nghề bốc thuốc chữa bệnh cho dân, và mất năm 1929.

Chi tiết cụ làm thầy thuốc ở vùng quê nghèo hợp với một mạch đã gặp nhiều lần trong loạt bài: Nguyễn Đình Chiểu ở chùa Tôn Thạnh cũng vừa dạy học vừa bốc thuốc. Đó là hình mẫu kẻ sĩ Nam Bộ — không làm quan thì về làm thầy, thầy thuốc hoặc thầy giáo.

Đặc sản và chỗ cần hỏi

• Sen các loại — hạt, củ, trà, sữa
• Xoài Cao Lãnh, quýt hồng Lai Vung
• Bột gạo Sa Đéc, hủ tiếu Sa Đéc — đã nói ở bài Sa Đéc
• Nem Lai Vung — làm từ thịt heo, không chay; có bản chay từ đu đủ, khoai
• Khô cá lóc, mắm, chuột đồng, cá linh — đặc sản mùa nước, không chay
• Lẩu mắm, bún mắm — không chay

Một tỉnh của sen và của chim

Đồng Tháp gần như là một tỉnh chuyên về thực vật: sen, lúa, bột gạo, hoa, xoài, quýt. Nguyên liệu chay ở đây dồi dào hơn hầu hết mọi nơi.

Tỉnh cũng có cộng đồng Hoà Hảo và Phật tử đông như đã nói ở bài Chợ Mới, nên quán chay và bếp cơm từ thiện đều sẵn.

Còn thiếu vẫn là khung giờ — và ở một tỉnh nông nghiệp, nơi người ta ra đồng từ bốn giờ sáng, thì khoảng thiếu đó nằm đúng ở đầu ngày.

Hỏi đáp nhanh

Tràm Chim là gì?

Mảnh Đồng Tháp Mười nguyên thuỷ còn sót lại — khoảng bảy nghìn héc-ta đồng cỏ ngập nước, rừng tràm, lung, bàu. Được công nhận khu Ramsar năm 2012, là khu Ramsar thứ tư của Việt Nam và thứ hai nghìn của thế giới.

Sếu đầu đỏ ăn gì?

Củ năng kim — một loài cỏ nước có củ nhỏ dưới bùn, sếu dùng mỏ dài đào bùn lấy củ. Nói cách khác, sếu đầu đỏ ăn chay.

Vì sao sếu không về Tràm Chim nữa?

Giữ nước cao quanh năm để phòng cháy khiến đồng cỏ năng không phơi khô được, mà củ năng cần mùa khô mới phát triển; cộng với đồng cỏ bị cây khác lấn, vùng sinh sản ở Campuchia thu hẹp và đường bay bị chia cắt.

Điều gì đáng chú ý nhất trong chuyện này?

Không ai săn sếu, và sếu vẫn biến mất. Nguyên nhân chính là thay đổi môi trường sống, phần lớn do những quyết định có vẻ hợp lý ở từng bước riêng lẻ.

Muốn sếu quay lại thì phải làm gì?

Khôi phục chế độ nước tự nhiên cho đồng cỏ năng và vận động nông dân quanh vùng canh tác sinh thái, giảm hoá chất — tức là phải đổi cách làm ruộng của cả một vùng. Bảo tồn không bao giờ chỉ là chuyện của khu bảo tồn.

Tơ sen là gì?

Sợi rút từ cuống sen đem dệt khăn. Công đoạn cực kỳ công phu — hàng nghìn cuống sen mới được một chiếc khăn.