Ăn chay ở Đắk Nông: hệ hang động do dung nham chảy để lại

Đắk Nông là tỉnh Tây Nguyên giáp Campuchia, tách ra từ Đắk Lắk năm 2004. Đây là tỉnh trẻ, ít người biết tới — nhưng dưới lòng đất của nó có một thứ hiếm trên thế giới.

Hang động núi lửa Krông Nô

Ở huyện Krông Nô có hệ thống hang động núi lửa được phát hiện và khảo sát từ khoảng năm 2007, với tổng chiều dài hơn 25 km — được xác nhận là hệ hang động núi lửa dài nhất Đông Nam Á.

Hang dài nhất trong hệ, ký hiệu C7, dài hơn một cây số.

Hang này hình thành thế nào

Khác hoàn toàn với hang động đá vôi ở Phong Nha hay Hạ Long — nơi nước hoà tan đá qua hàng triệu năm.

Hang núi lửa là ống dung nham, hình thành theo cách này:

1. Núi lửa phun, dung nham chảy thành dòng trên mặt đất
2. Lớp ngoài của dòng nguội trước, đông cứng lại thành vỏ
3. Bên trong vỏ, dung nham vẫn còn nóng và tiếp tục chảy
4. Khi nguồn phun ngừng, phần dung nham bên trong chảy hết ra ngoài
5. Còn lại là một đường ống rỗng — chính là hang

Vì vậy hang núi lửa có hình dạng rất đặc trưng: ống tròn hoặc bầu dục, thành nhẵn, đường đi tương đối thẳng — khác hẳn hang đá vôi với thạch nhũ, măng đá, ngóc ngách.

Trên trần và vách hang có thể thấy vết chảy của dung nham đông cứng lại — như những dòng sóng đá.

Và một phát hiện bất ngờ

Trong quá trình khảo sát, các nhà khoa học tìm thấy dấu tích người tiền sử cư trú trong hang núi lửa — công cụ đá, mảnh gốm, xương, và cả di cốt người.

Đây là phát hiện đáng chú ý, vì nó cho thấy người tiền sử ở Tây Nguyên đã dùng hang núi lửa làm nơi ở — điều rất hiếm được ghi nhận trên thế giới.

Bài Hoà Bình đã nói về văn hoá Hoà Bình — người tiền sử ở hang đá vôi miền Bắc. Đây là bức tranh tương tự ở Tây Nguyên, trong một loại hang hoàn toàn khác.

Công viên địa chất toàn cầu

Năm 2020, UNESCO công nhận Công viên địa chất toàn cầu Đắk Nông — một trong ba công viên địa chất toàn cầu của Việt Nam, cùng Cao nguyên đá Đồng Văn (Hà Giang) và Non nước Cao Bằng.

Cả ba đều đã xuất hiện trong loạt bài này, và đặt cạnh nhau thì thấy ba loại địa chất khác hẳn:

Hồ Tà Đùng

Hồ Tà Đùng là hồ thuỷ điện với hơn bốn mươi hòn đảo lớn nhỏ nhô lên, được nhiều người gọi là "vịnh Hạ Long của Tây Nguyên".

Cần nói rõ để không nhầm: đây là hồ nhân tạo. Những "hòn đảo" ấy vốn là đỉnh của các quả đồi, nay nhô lên vì thung lũng bên dưới đã ngập nước.

Cảnh đẹp thật, nhưng phía sau nó là cùng câu chuyện đã nói ở bài Sơn La: có hồ thì phải có vùng bị ngập, và có người phải dời đi.

Bazan và cây trồng

Đất đỏ bazan của Đắk Nông là kết quả trực tiếp của hoạt động núi lửa cổ — đá bazan phong hoá qua hàng triệu năm thành đất.

Đây là loại đất tơi xốp, thoát nước tốt, giàu khoáng — và là lý do Tây Nguyên trồng được:

• Cà phê — robusta là chính, như đã nói ở bài Đắk Lắk
• Hồ tiêu — Đắk Nông là vùng tiêu lớn
• Bơ, sầu riêng, mắc ca, điều
• Cao su

Nói cách khác: núi lửa phun cách đây hàng triệu năm là lý do hôm nay có cà phê. Đây là một trong những chuỗi nhân quả dài nhất mà một tách cà phê sáng có thể kể.

Người M'nông

Đắk Nông là địa bàn của người M'nông, cùng Mạ, Ê Đê, và người Kinh, Tày, Nùng di cư tới sau.

Người M'nông có sử thi Ot Ndrong — kho sử thi truyền miệng đồ sộ, kể về các anh hùng và sự hình thành thế giới, tương tự "Đẻ đất đẻ nước" của người Mường đã nói ở bài Hoà Bình.

Người M'nông cũng nổi tiếng với nghề săn và thuần dưỡng voi trong lịch sử — nghề nay đã dừng, và voi nhà còn lại rất ít.

Một ghi chú về voi

Việc cưỡi voi du lịch từng phổ biến ở Tây Nguyên. Những năm gần đây, nhiều nơi đã chuyển sang mô hình "du lịch thân thiện với voi" — khách đi bộ ngắm voi trong rừng, cho voi ăn, thay vì cưỡi.

Lý do rất cụ thể: bành và người ngồi trên lưng gây tổn thương cột sống voi, và voi phải chở khách liên tục thì kiệt sức.

Với người ăn chay, đây thuộc cùng nhóm với những điều đã nói ở bài Sơn Trà: không sát sinh hiểu rộng ra gồm cả việc không ủng hộ các hình thức giải trí dùng động vật.

Món chay Tây Nguyên ở Đắk Nông

• Lá mì (lá sắn) xào — món quen của Tây Nguyên; hỏi có cá khô, tép không
• Cà đắng — nấu canh hoặc kho; hỏi nấu với gì
• Măng rừng, đọt mây, lá nhíp
• Cơm lam — chay, nhưng hay ăn kèm gà nướng
• Bơ, sầu riêng, mắc ca, hạt điều — nguồn béo và đạm thực vật tốt
• Cà phê, hồ tiêu
• Muối kiến vàng — không chay, như đã cảnh báo ở bài Kon Tum
• Rượu cần, thịt nướng, cá lăng — không chay hoặc cần cân nhắc

Một tỉnh trẻ và đang mở

Đắk Nông là tỉnh ít dân, hạ tầng du lịch mới bắt đầu, và trung tâm là thành phố Gia Nghĩa — một đô thị trẻ.

Tỉnh nằm trên quốc lộ 14 — trục xuyên Tây Nguyên nối Đắk Lắk với Bình Phước và TP.HCM. Xe khách, xe tải nông sản chạy suốt đêm.

Lặp lại đúng tình trạng của mọi trục Tây Nguyên trong loạt bài này: người đi đường đêm và người làm nông nghiệp ăn lệch giờ, và không có lựa chọn chay nào ở khung giờ đó.

Hỏi đáp nhanh

Hang động núi lửa hình thành thế nào?

Dung nham chảy thành dòng, lớp ngoài nguội trước thành vỏ cứng, bên trong vẫn nóng và tiếp tục chảy; khi nguồn phun ngừng thì dung nham bên trong chảy hết ra, để lại một đường ống rỗng chính là hang.

Hang núi lửa khác hang đá vôi thế nào?

Hang núi lửa có hình ống tròn hoặc bầu dục, thành nhẵn, đường đi tương đối thẳng, trên vách có vết chảy dung nham đông cứng. Hang đá vôi thì do nước hoà tan đá, có thạch nhũ, măng đá, nhiều ngóc ngách.

Hệ hang Krông Nô dài bao nhiêu?

Tổng chiều dài hơn 25 km, là hệ hang động núi lửa dài nhất Đông Nam Á. Hang dài nhất ký hiệu C7, dài hơn một cây số.

Phát hiện đáng chú ý nào trong hang?

Dấu tích người tiền sử cư trú — công cụ đá, mảnh gốm, xương và cả di cốt người. Việc người tiền sử dùng hang núi lửa làm nơi ở là điều rất hiếm được ghi nhận trên thế giới.

Vì sao Tây Nguyên trồng được cà phê?

Vì đất đỏ bazan là kết quả của đá bazan núi lửa phong hoá qua hàng triệu năm — tơi xốp, thoát nước tốt, giàu khoáng. Núi lửa phun cách đây hàng triệu năm là lý do hôm nay có cà phê.

Vì sao không nên cưỡi voi du lịch?

Vì bành và người ngồi trên lưng gây tổn thương cột sống voi, và voi chở khách liên tục thì kiệt sức. Nhiều nơi ở Tây Nguyên đã chuyển sang mô hình du lịch thân thiện với voi — đi bộ ngắm voi, cho voi ăn.