Ăn chay ở chùa Hương: rau sắng, mơ chùa Hương và một mâu thuẫn kéo dài

Chùa Hương — tên đầy đủ là quần thể Hương Sơn — nằm ở xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội. Lễ hội kéo dài từ mùng 6 tháng Giêng tới hết tháng 3 âm lịch, gần ba tháng, đón hàng triệu lượt khách.

Đây là lễ hội dài nhất và đông nhất Việt Nam.

Đường vào

Khách đi đò trên suối Yến khoảng một tiếng, qua bến Trò, rồi leo bộ hoặc đi cáp treo lên động Hương Tích — nơi Chúa Trịnh Sâm khắc năm chữ "Nam thiên đệ nhất động" năm 1770.

Trên đường còn nhiều chùa và động khác: chùa Thiên Trù, chùa Giải Oan, đền Trình, động Tiên Sơn, chùa Long Vân.

Chùa Hương thờ Quán Thế Âm Bồ Tát, và người đi lễ phần lớn cầu con, cầu bình an, cầu duyên.

Một mâu thuẫn kéo dài

Đây là chuyện đã được báo chí nói tới nhiều năm và các cơ quan quản lý nhiều lần chấn chỉnh, nên không có gì phải né tránh: hàng quán dọc đường lên động từng bày bán thịt thú, treo nguyên con trước cửa hàng, ngay trên lối đi của khách hành hương.

Hình ảnh đó gây phản ứng mạnh mỗi mùa lễ hội, vì lý do rất dễ hiểu: người ta đang trên đường lên chùa lễ Phật — nơi giới thứ nhất là không sát sinh — mà hai bên đường là hàng thịt.

Ban quản lý khu di tích những năm gần đây đã yêu cầu các hộ kinh doanh không treo, không bày thịt phản cảm dọc đường lên động, và tình hình có cải thiện. Nhưng câu chuyện này đáng nhắc vì nó chỉ ra một điều rộng hơn:

Đi lễ và ăn chay là hai việc mà nhiều người không nối lại với nhau. Người ta bỏ công leo núi, sắm lễ, khấn vái rất thành tâm, rồi xuống núi ăn một bữa không liên quan gì tới điều vừa khấn.

Không ai có quyền phán xét chuyện đó. Nhưng với người muốn giữ trọn ngày lễ, thì giữ chay cả bữa ăn mới là trọn — và đó là lý do cơm chay hành hương tồn tại.

Rau sắng — đặc sản chỉ có ở đây

Rau sắng (còn gọi rau ngót rừng) là đặc sản nổi tiếng nhất của chùa Hương. Cây mọc trên vách núi đá vôi Hương Sơn, phải trèo mới hái được.

Lá rau sắng nhỏ, màu xanh non; ngọn non và hoa rau sắng (gọi là rồng rồng) là phần quý nhất. Mùa rau sắng từ tháng 2 tới tháng 4 âm lịch — trùng đúng mùa lễ hội.

Canh rau sắng nấu suông — chỉ rau với nước và chút muối — đã ngọt sẵn, không cần cho gì thêm. Đây là điểm quan trọng: rau sắng là một trong số rất ít loại rau nấu canh chay mà không cần nêm nếm gì vẫn đậm.

Người ăn chay ai cũng biết cái khó của nồi canh chay là thiếu vị ngọt nền. Rau sắng giải bài toán đó bằng chính nó.

Nhà thơ Tản Đà có câu nổi tiếng về rau sắng chùa Hương, và cũng chính vì bài thơ ấy mà rau sắng nổi tiếng ra ngoài vùng.

Mơ chùa Hương và củ mài

Mơ chùa Hương — giống mơ quả nhỏ, vàng, nhiều lông tơ, chua thanh. Trồng trên các sườn núi Hương Sơn, thu hoạch tháng 3 tới tháng 4.

Mơ dùng làm ô mai, mơ ngâm đường, rượu mơ, nước mơ. Nước mơ pha loãng uống giải khát là thứ nên mua khi leo núi — vừa bù nước vừa bù muối khoáng.

Củ mài (hoài sơn) là loại củ mọc trong núi đá, đào rất vất vả. Củ mài nấu chè, nấu cháo, hoặc hầm — vị bùi, dẻo. Trong đông y đây là vị thuốc bổ tỳ vị.

Chè củ mài là món ăn vặt truyền thống ở chùa Hương, chay hoàn toàn.

Cơm chay ở chùa Hương

Chùa Thiên Trù — ngôi chùa lớn nhất trong quần thể, còn gọi là Bếp Trời — có nhà ăn phục vụ cơm chay cho khách hành hương trong mùa lễ hội.

Một số nhà hàng ở khu vực bến Trò cũng có mâm chay đặt trước cho đoàn. Đặt trước là cần thiết, vì vào chính hội thì mọi bếp đều quá tải.

Thực tế của một ngày đi chùa Hương

Lịch trình điển hình: xuất phát từ Hà Nội 5-6 giờ sáng, tới bến Đục 7-8 giờ, đi đò một tiếng, leo núi 1-2 tiếng, lễ, rồi xuống. Về tới nhà thường là tối.

Nghĩa là ít nhất hai bữa ăn diễn ra ngoài đường, trong đó một bữa ở trên núi hoặc trên đò.

Đó là lý do đồ ăn mang theo quan trọng ở đây hơn nhiều nơi khác. Xôi, bánh mì chay, chè lam, lạc rang, hoa quả — bộ đồ hành hương tiêu chuẩn của người giữ chay.

Thêm một điểm thực tế: vào chính hội, ngồi được một chỗ trong quán là chuyện khó. Thứ ăn đứng được, ăn trên đò được, có giá trị riêng.

Thị trường mùa vụ và bài toán quanh năm

Chùa Hương là một thị trường ba tháng rất lớn rồi chín tháng vắng. Hàng quán ở đây sống bằng mùa hội.

Mô hình bán đồ chay mà chỉ sống được ba tháng thì rủi ro cao. Ngược lại, mô hình chạy quanh năm ở thị trấn, thị xã, rồi bung công suất vào mùa hội thì mới bền — đó là cách nghĩ đúng về kinh doanh ăn chay ở vùng có lễ hội lớn.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Lễ hội chùa Hương kéo dài bao lâu?

Từ mùng 6 tháng Giêng tới hết tháng 3 âm lịch, gần ba tháng — lễ hội dài nhất và đông nhất Việt Nam, đón hàng triệu lượt khách.

Rau sắng là rau gì?

Còn gọi rau ngót rừng, mọc trên vách núi đá vôi Hương Sơn, phải trèo mới hái được. Mùa từ tháng 2 tới tháng 4 âm lịch. Canh rau sắng nấu suông đã ngọt sẵn, không cần nêm gì thêm — rất hiếm loại rau nào làm được vậy.

Vì sao rau sắng quý với người ăn chay?

Vì cái khó của nồi canh chay là thiếu vị ngọt nền, mà rau sắng tự có vị ngọt đó. Chỉ cần rau với nước và chút muối là thành bát canh đậm đà.

Củ mài ăn thế nào?

Nấu chè, nấu cháo hoặc hầm — vị bùi, dẻo. Trong đông y củ mài là vị hoài sơn, thuốc bổ tỳ vị. Chè củ mài là món ăn vặt truyền thống ở chùa Hương, chay hoàn toàn.

Có cơm chay ở chùa Hương không?

Có. Chùa Thiên Trù — còn gọi Bếp Trời — có nhà ăn phục vụ cơm chay trong mùa lễ hội. Một số nhà hàng khu bến Trò cũng nhận đặt mâm chay trước cho đoàn.

Đi chùa Hương nên mang theo gì để ăn?

Xôi, bánh mì chay, chè lam, lạc rang, hoa quả. Một ngày đi chùa Hương có ít nhất hai bữa ăn ngoài đường, trong đó một bữa ở trên núi hoặc trên đò, và vào chính hội thì ngồi được một chỗ trong quán là chuyện khó.