Ăn chay ở Buôn Ma Thuột: thủ phủ cà phê và ngôi chùa sắc tứ cuối cùng

Ăn chay ở Tây Nguyên là câu chuyện khác hẳn đồng bằng, và lý do nằm ở bức tranh tôn giáo của vùng đất này.

Vì sao Tây Nguyên khác

Các dân tộc bản địa Tây Nguyên — Ê Đê, Jrai, Ba Na, M'Nông, Xơ Đăng — không theo Phật giáo. Tín ngưỡng truyền thống của họ là đa thần: thần núi, thần sông, thần lúa, thần bến nước. Nghi lễ gắn với cúng Yàng, với cồng chiêng, với rượu cần.

Từ thế kỷ 20, nhiều cộng đồng chuyển sang Tin Lành hoặc Công giáo. Cả ba hệ này — tín ngưỡng bản địa, Tin Lành, Công giáo — đều không có tục ăn chay theo kiểu Phật giáo.

Nên người ăn chay ở Buôn Ma Thuột gần như hoàn toàn là người Kinh di cư lên từ đồng bằng, mang theo nếp ăn chay của quê gốc.

Đây là điều đáng biết với ai định mở hàng chay ở Tây Nguyên: thị trường tính theo cộng đồng người Kinh, không tính theo dân số toàn tỉnh.

Chùa Sắc Tứ Khải Đoan

Giữa thành phố có chùa Sắc Tứ Khải Đoan — ngôi chùa cuối cùng được vua triều Nguyễn ban sắc tứ, xây giữa thế kỷ 20.

Tên chùa ghép từ tên vua Khải Định và Đoan Huy hoàng thái hậu. Kiến trúc pha trộn: phần trước theo kiểu nhà rường Huế, phần sau theo lối hiện đại, và mái thì có nét nhà dài Ê Đê.

Chi tiết đó nói đúng bản chất vùng đất: Phật giáo lên Tây Nguyên là theo chân người Kinh di cư, rồi hoà vào bối cảnh bản địa.

Chùa là trung tâm sinh hoạt Phật giáo của tỉnh, và quanh đó có hàng chay lâu năm.

Cà phê và chuyện ăn chay

Buôn Ma Thuột là thủ phủ cà phê Việt Nam. Điều này ảnh hưởng tới nhịp sống hơn là tới món ăn:

• Quán cà phê dày đặc, và nhiều quán bán kèm đồ ăn sáng.
• Mùa thu hoạch tháng Mười tới tháng Một — lao động thời vụ đổ về, hàng ăn đông.
• Lễ hội cà phê hai năm một lần vào tháng Ba — thành phố đông khách.

Với người ăn chay, quán cà phê là chỗ dễ ăn sáng: bánh mì, xôi, bánh ngọt — dễ tìm được thứ không có thịt hơn là ở hàng bún phở.

Món chay ở Buôn Ma Thuột

Không có nhiều món chay đặc sản riêng, vì ẩm thực bản địa gốc là thịt nướng, cơm lam, canh cà đắng — và ẩm thực người Kinh ở đây mang theo từ quê gốc (Quảng Nam, Bình Định, Thanh Hoá, Nghệ An…).

Nhưng có vài thứ đáng chú ý:

• Cơm lam — gạo nếp nướng trong ống tre, bản thân là chay. Thường ăn với muối vừng hoặc gà nướng; gọi riêng cơm lam với muối vừng là thành món chay.
• Canh cà đắng — bản gốc nấu với cá khô; bản chay nấu với đậu hũ và nấm, giữ vị đắng đặc trưng.
• Rau rừng — lá bép, đọt mây, cà đắng, măng le.
• Bơ, sầu riêng, mít — trái cây vùng này ngon và rẻ.
• Bún đỏ — đặc sản thành phố, bản mặn có riêu cua và trứng cút; bản chay ít nơi làm, phải hỏi.

Rượu cần và chuyện tế nhị

Rượu cần là trung tâm của mọi lễ hội Tây Nguyên. Người ăn chay đi dự lễ ở buôn làng nên biết trước để ứng xử — từ chối khéo thì được, nhưng nên hiểu đây là nghi lễ chứ không phải nhậu.

Tương tự với thịt nướng trong lễ: đó là phần của nghi thức cúng Yàng. Giải thích ngắn gọn rằng mình ăn chay thường được chấp nhận dễ dàng, vì người Tây Nguyên vốn hiếu khách và không ép.

Nhịp trong năm

• Tháng Ba — mùa hoa cà phê nở trắng, và lễ hội cà phê (năm chẵn).
• Tháng Mười tới tháng Một — mùa thu hoạch, thành phố nhộn nhịp.
• Mùng một, rằm — hàng chay đông quanh chùa Khải Đoan.
• Mùa mưa tháng Năm tới tháng Mười — mưa nhiều, khách du lịch vắng.

Ghé Buôn Ma Thuột

• Chùa Sắc Tứ Khải Đoan ngay trung tâm, quanh đó có quán chay.
• Bảo tàng Đắk Lắk — hiểu về văn hoá các dân tộc bản địa.
• Buôn Đôn, hồ Lắk — đi buôn làng, nhớ chuyện rượu cần và thịt nướng.
• Chợ Buôn Ma Thuột — hàng chay buổi sáng, rau rừng theo mùa.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn, vận hành ít người, hợp thị trường vừa. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao ăn chay ở Tây Nguyên khác đồng bằng?

Vì các dân tộc bản địa không theo Phật giáo — tín ngưỡng truyền thống là đa thần, và nhiều cộng đồng đã chuyển sang Tin Lành hoặc Công giáo. Cả ba hệ này đều không có tục ăn chay kiểu Phật giáo, nên người ăn chay ở đây gần như hoàn toàn là người Kinh di cư.

Điều đó có ý nghĩa gì với người mở hàng chay?

Thị trường phải tính theo cộng đồng người Kinh, không tính theo dân số toàn tỉnh.

Chùa Sắc Tứ Khải Đoan có gì đặc biệt?

Là ngôi chùa cuối cùng được vua triều Nguyễn ban sắc tứ, tên ghép từ vua Khải Định và Đoan Huy hoàng thái hậu. Kiến trúc pha nhà rường Huế, lối hiện đại và nét nhà dài Ê Đê.

Món nào ở đây vốn đã chay?

Cơm lam — gạo nếp nướng trong ống tre. Thường ăn với gà nướng, nhưng gọi riêng cơm lam với muối vừng là thành món chay.

Đi buôn làng dự lễ thì ứng xử sao?

Rượu cần và thịt nướng là phần của nghi lễ cúng Yàng chứ không phải nhậu. Giải thích ngắn gọn rằng mình ăn chay thường được chấp nhận dễ dàng vì người Tây Nguyên hiếu khách và không ép.

Ăn sáng chay ở đâu dễ nhất?

Quán cà phê, vì Buôn Ma Thuột quán cà phê dày đặc và nhiều nơi bán kèm bánh mì, xôi, bánh ngọt — dễ tìm thứ không có thịt hơn hàng bún phở.