Ăn chay ở Bình Thạnh: Lăng Ông Bà Chiểu và tục thờ người mở đất

Bình Thạnh là một trong những quận đông dân nhất TP.HCM. Ở trung tâm quận, ngay cạnh chợ Bà Chiểu, có một khu đất rộng với tường thành cổ và cây cổ thụ: Lăng Ông Bà Chiểu.

Ở đó thờ ai

Đây là điều nhiều người đi lễ mà không nắm rõ: Lăng Ông thờ một vị quan, không phải thần hay Phật.

Người được thờ là Tả quân Lê Văn Duyệt (1764-1832) — Tổng trấn Gia Định thành, người cai quản toàn bộ vùng đất phía nam dưới triều Nguyễn.

Lăng là khu mộ của ông và phu nhân, cùng miếu thờ. Tên gọi "Lăng Ông Bà Chiểu" thực ra là ghép: lăng Ông, và Bà Chiểu là tên vùng đất.

Vì sao dân Nam Bộ thờ ông

Lê Văn Duyệt là người có thực quyền lớn ở Gia Định trong hai nhiệm kỳ Tổng trấn. Những điều được nhớ:

• Giữ yên vùng đất mới — trấn áp cướp bóc, ổn định trị an
• Khuyến khích khai hoang, đào kênh, phát triển buôn bán
• Đối xử công bằng với người Hoa, người Khmer, người theo đạo Thiên Chúa — trong một giai đoạn mà chính sách chung không phải lúc nào cũng vậy
• Nghiêm khắc với quan lại tham nhũng — nhiều giai thoại về việc ông trị tội quan lớn

Sau khi ông mất, con nuôi ông là Lê Văn Khôi nổi dậy, và mộ ông bị triều đình san phẳng, dựng bia kết tội. Mãi tới đời vua Tự Đức mới được phục hồi.

Chính giai đoạn bị kết tội rồi phục hồi đó làm hình ảnh ông trong dân gian càng mạnh: người dân vẫn thờ khi triều đình đã kết tội.

Một mô-típ của Nam Bộ: thờ người mở đất

Loạt bài này đã đi qua nhiều nơi thờ tự ở Nam Bộ, và đến đây thì thấy rõ một mô-típ:

Điểm chung: người Nam Bộ thờ người, không chỉ thờ thần.

Lý do nằm ở lịch sử vùng đất: đây là đất mới khai phá, và những người đầu tiên tới đây phải tự lo lấy mọi thứ. Người giúp được họ — đào kênh, giữ yên, mở chợ — thì được nhớ, rồi được thờ.

Bài Hà Tiên đã nói về Mạc Thiên Tứ lập thi đàn, bài Đồng Nai về Văn miếu Trấn Biên dựng ở đất mới. Cùng một tinh thần: vùng đất mới cũng cần có chỗ dựa tinh thần, và chỗ dựa đó trước hết là con người thật.

Đồ lễ ở Lăng Ông

Đây là điều thực tế cho người đi lễ.

Lăng Ông là nơi thờ người có công, thuộc loại hình đền, miếu chứ không phải chùa. Nên như đã nói ở bài Bình Thuỷ về phân biệt đình và chùa:

• Đồ lễ có cả chay lẫn mặn theo lệ
• Nhưng lễ chay luôn được nhận — hương, hoa, trái cây, bánh, xôi chè
• Không có quy định nào buộc phải có lễ mặn

Phần đông người đi lễ Lăng Ông, nhất là dịp đầu năm, chỉ mang hương, hoa, trái cây — đúng bộ lễ vật chay cốt lõi đã nói ở bài Hóc Môn.

Lễ đầu năm ở Lăng Ông

Từ mùng 1 tới rằm tháng Giêng, Lăng Ông rất đông — đây là một trong những điểm đi lễ đầu năm chính của người Sài Gòn, cùng với chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Ngọc Hoàng, chùa Bà Thiên Hậu.

Người Hoa cũng đi lễ Lăng Ông rất đông — vì Lê Văn Duyệt được nhớ là người đối xử tốt với cộng đồng Hoa.

Lễ giỗ của ông vào khoảng 30 tháng 7 tới mùng 2 tháng 8 âm lịch, có hát bội — cùng hình thức đã nói ở bài Bình Thuỷ về lễ Kỳ Yên.

Chợ Bà Chiểu và khu vực

Chợ Bà Chiểu ngay cạnh Lăng Ông là một trong những chợ lâu đời của Sài Gòn, và là chợ dân sinh lớn của khu vực.

Với người ăn chay, đây là chỗ mua được đủ thứ: rau, đậu hũ, nấm, đồ chay khô, gia vị. Và như mọi chợ Việt Nam, mùng 1 và rằm là hai ngày chợ đổi mặt hàng — hiện tượng đã nói ở bài Hoàn Kiếm.

Bình Thạnh còn có chùa Ngọc Hoàng (Phước Hải tự) ở quận 1 sát bên — ngôi chùa của người Hoa, rất đông vào dịp đầu năm và rằm tháng Giêng, nổi tiếng là nơi cầu con.

Nhịp của một quận đông dân

Bình Thạnh có mấy đặc điểm về mặt thị trường:

• Dân số rất đông, đủ mọi mức thu nhập
• Nhiều trường đại học — Hutech, Ngoại thương cơ sở 2, Giao thông vận tải
• Bến xe Miền Đông cũ và các tuyến xe khách
• Khu Thanh Đa, Văn Thánh — hàng quán đêm
• Giáp Quận 1 — người làm trung tâm ở đây

Cộng lại: đây là quận có người ăn ở mọi khung giờ và mọi mức giá.

Và cũng như mọi quận đã đi qua trong loạt bài: quán chay có, nhưng tập trung vào bữa trưa và đóng trước tối muộn — trong khi sinh viên, người làm ca, khách bến xe thì ăn lệch hẳn khung đó.

Món chay khu vực

• Cơm chay phần — quanh Lăng Ông và các chùa
• Bún riêu chay, hủ tiếu chay, phở chay
• Bánh mì chay, xôi chay — bán sáng
• Chè, sương sáo, nước mía — chay, bán khuya
• Bánh canh, ốc, cơm tấm, bò lá lốt — hàng đêm khu Thanh Đa, không chay

Bò lá lốt nhắc lại từ bài Ninh Hoà: bản chay dùng nấm băm hoặc đậu hũ nghiền cuốn lá lốt nướng, và vì lá lốt nướng mới là thứ tạo mùi chính nên bản chay rất gần bản gốc.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Lăng Ông Bà Chiểu thờ ai?

Tả quân Lê Văn Duyệt (1764-1832), Tổng trấn Gia Định thành — một vị quan, không phải thần hay Phật. Lăng là khu mộ của ông và phu nhân cùng miếu thờ; "Bà Chiểu" là tên vùng đất.

Vì sao dân Nam Bộ thờ ông?

Vì ông giữ yên vùng đất mới, khuyến khích khai hoang đào kênh và buôn bán, đối xử công bằng với người Hoa, người Khmer, người theo đạo Thiên Chúa, và nghiêm khắc với quan lại tham nhũng.

Vì sao hình ảnh ông trong dân gian mạnh?

Vì sau khi ông mất, mộ bị triều đình san phẳng và dựng bia kết tội, mãi tới đời Tự Đức mới phục hồi — mà người dân thì vẫn thờ ngay cả khi triều đình đã kết tội.

Người Nam Bộ thờ ai?

Thờ người, không chỉ thờ thần — Lê Văn Duyệt, Thoại Ngọc Hầu, Nguyễn Trung Trực, Thành Hoàng là người lập làng, Cô ở Dinh Cô. Vì đây là đất mới khai phá, ai giúp được người dân thì được nhớ rồi được thờ.

Đi lễ Lăng Ông có cần lễ mặn không?

Không. Đây là đền miếu nên đồ lễ có cả chay lẫn mặn theo lệ, nhưng lễ chay luôn được nhận và không có quy định nào buộc phải có lễ mặn. Phần đông người đi lễ chỉ mang hương, hoa, trái cây.

Bò lá lốt chay làm thế nào?

Nấm băm hoặc đậu hũ nghiền cuốn lá lốt rồi nướng. Vì lá lốt nướng mới là thứ tạo mùi chính của món nên bản chay rất gần bản gốc.