Ăn chay ở Bắc Giang: chốn tổ Trúc Lâm và kho mộc bản kinh Phật

Bắc Giang thường được nhắc tới vì vải thiều. Nhưng ở đây có chùa Vĩnh Nghiêm — nơi từng đóng vai trò như trường đại học Phật giáo đầu tiên của Việt Nam, và còn giữ một kho tư liệu được UNESCO công nhận.

Chốn tổ của Trúc Lâm

Chùa Vĩnh Nghiêm ở Yên Dũng, dân gian gọi là chùa La hay chùa Đức La. Đây là nơi ba vị tổ của thiền phái Trúc Lâm — Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang — từng trụ trì và đào tạo tăng ni.

Thời Trần, chùa là trung tâm đào tạo tăng sĩ cho cả nước. Tăng ni được cấp độ điệp — giấy chứng nhận tu hành — tại đây. Câu ca xưa: "Ai qua Yên Tử, Quỳnh Lâm / Vĩnh Nghiêm chưa tới, thiền tâm chưa đành".

Nghĩa là: Yên Tử là nơi tu, còn Vĩnh Nghiêm là nơi học. Hai nơi bổ sung cho nhau trong hệ thống Trúc Lâm.

Mộc bản — di sản tư liệu thế giới

Chùa còn giữ hơn ba nghìn mộc bản — những tấm ván gỗ khắc ngược chữ Hán và chữ Nôm để in kinh sách, từ thế kỷ 17-19.

Năm 2012, kho mộc bản này được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Giá trị của nó không chỉ ở tuổi đời. Mộc bản Vĩnh Nghiêm ghi lại tư tưởng Trúc Lâm bằng chữ Nôm — tức bằng tiếng Việt, không phải chỉ chữ Hán. Đó là bằng chứng cho thấy Phật giáo Việt Nam thời đó đã có ngôn ngữ và lối nghĩ riêng.

Với người quan tâm ăn chay, điều này có ý nghĩa: giới luật và tinh thần ăn chay của Trúc Lâm được ghi chép và truyền dạy có hệ thống, chứ không phải truyền miệng tuỳ tiện.

Tinh thần Trúc Lâm trong bữa ăn

Như đã nói ở bài Yên Tử: Trúc Lâm chủ trương cư trần lạc đạo — ở đời mà vui đạo. Ăn chay theo tinh thần đó là ăn giản dị, vừa đủ, không cầu kỳ.

Cơm chùa ở Vĩnh Nghiêm cũng vậy: cơm, rau, đậu, canh. Vào dịp lễ hội, chùa nấu cơm đãi khách thập phương.

Vải thiều Lục Ngạn

Vải thiều là đặc sản làm nên tên tuổi Bắc Giang. Vùng Lục Ngạn có thổ nhưỡng và khí hậu hợp, cho quả nhỏ, hạt lép, cùi dày, ngọt đậm.

Mùa vải khoảng tháng Sáu tới đầu tháng Bảy, cả vùng đỏ rực và đường sá tấp nập xe chở vải.

Với bếp chay, vải dùng được nhiều cách: ăn tươi, làm chè, vải sấy khô để dành quanh năm — vải khô dùng nấu chè hoặc hầm cùng thuốc bắc trong món chay bổ dưỡng.

Món chay Bắc Giang

• Cơm chay chùa — theo lối Bắc, giản dị.
• Bánh đa Kế — bánh đa vừng nướng, đặc sản; vốn chay, ăn không hoặc bẻ vào canh.
• Mì Chũ — sợi mì gạo Lục Ngạn, phơi khô; bản thân là chay, nấu với nấm và rau.
• Chè vải, chè kho.
• Rau vụ đông — vùng này trồng rau màu mạnh.
• Tương, dưa cà — như các vùng Bắc Bộ khác.

Lưu ý món cần hỏi: bánh đa Kế có loại rắc thêm gia vị, và mì Chũ thì nước dùng mới là chỗ cần hỏi chứ không phải sợi mì.

Vùng núi và người dân tộc

Bắc Giang có vùng núi ở Sơn Động, Lục Ngạn với người Tày, Nùng, Dao, Sán Chí. Tây Yên Tử — sườn phía tây của dãy Yên Tử — thuộc Bắc Giang, có hệ thống chùa và thác.

Ẩm thực vùng này khác đồng bằng: nhiều rau rừng, măng, và các món nướng. Người ăn chay ở vùng núi nên chủ động hỏi vì món truyền thống phần lớn có thịt.

Nhịp trong năm

• Tháng Giêng — lễ hội chùa, khai xuân.
• 14 tháng Hai âm — hội chùa Vĩnh Nghiêm.
• Tháng Sáu, Bảy — mùa vải, cả tỉnh nhộn nhịp.
• Mùng một, rằm — hàng chay quanh chùa.

Ghé Bắc Giang

• Chùa Vĩnh Nghiêm ở Yên Dũng — xem mộc bản, nên đi cùng người thuyết minh.
• Tây Yên Tử — cáp treo lên chùa Đồng từ phía Bắc Giang.
• Lục Ngạn mùa vải — tháng Sáu.
• Mua bánh đa Kế, mì Chũ làm quà — cả hai đều chay và để lâu được.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Chùa Vĩnh Nghiêm có vai trò gì?

Là chốn tổ Trúc Lâm, nơi ba vị tổ Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang từng trụ trì và đào tạo tăng ni. Thời Trần đây là trung tâm đào tạo tăng sĩ cho cả nước, nơi cấp độ điệp chứng nhận tu hành.

Mộc bản Vĩnh Nghiêm là gì?

Hơn ba nghìn tấm ván gỗ khắc ngược chữ Hán và chữ Nôm để in kinh sách, từ thế kỷ 17-19. Năm 2012 được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Vì sao mộc bản quan trọng?

Vì ghi lại tư tưởng Trúc Lâm bằng chữ Nôm — tức bằng tiếng Việt chứ không chỉ chữ Hán, cho thấy Phật giáo Việt Nam thời đó đã có ngôn ngữ và lối nghĩ riêng.

Vĩnh Nghiêm và Yên Tử khác nhau thế nào?

Yên Tử là nơi tu, Vĩnh Nghiêm là nơi học. Hai nơi bổ sung cho nhau trong hệ thống Trúc Lâm, như câu ca xưa "Vĩnh Nghiêm chưa tới, thiền tâm chưa đành".

Đặc sản nào vốn đã chay?

Bánh đa Kế (bánh đa vừng nướng) và mì Chũ (sợi mì gạo Lục Ngạn phơi khô). Với mì Chũ thì nước dùng mới là chỗ cần hỏi chứ không phải sợi mì.

Vải thiều dùng trong món chay thế nào?

Ăn tươi, làm chè, hoặc vải sấy khô để dành quanh năm — vải khô nấu chè hoặc hầm cùng thuốc bắc trong món chay bổ dưỡng.