Mùng một và ngày rằm: vì sao hai ngày đó cả thành phố cùng ăn chay

Có hai ngày trong tháng mà cả thành phố đổi cách ăn. Quán chay nào cũng đông từ sáng, hàng bánh mì chay xếp hàng, chợ bán đắt đồ chay, và ngay cả quán cơm bình dân cũng bày thêm vài món không thịt.

Hai ngày đó là mùng một và ngày rằm âm lịch. Chuyện này quen tới mức ít ai hỏi vì sao.

Gốc của nó: ăn chay kỳ

Trong truyền thống Phật giáo Bắc tông — nhánh phổ biến ở Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc — có tục ăn chay kỳ: không ăn chay quanh năm mà ăn vào những ngày nhất định trong tháng âm lịch.

Hai mức phổ biến nhất:

• Nhị trai — hai ngày: mùng một và rằm (ngày 15).
• Thập trai — mười ngày: mùng 1, 8, 14, 15, 18, 23, 24, 28, 29, 30.

Ngoài ra còn có tứ trai (bốn ngày) và lục trai (sáu ngày) — nhiều mức để người theo chọn theo sức mình. Đây là đặc điểm đáng chú ý của tục này: nó có nhiều bậc chứ không phải một chuẩn duy nhất.

Vì sao chọn mùng một và rằm? Đó là hai mốc rõ nhất của chu kỳ mặt trăng — đầu tháng không trăng, giữa tháng trăng tròn. Lịch âm vốn dựa trên chu kỳ mặt trăng, nên hai ngày này là hai điểm dễ nhớ nhất mà không cần tra lịch.

Vì sao lan rộng ra cả người không theo đạo

Đây là phần thú vị hơn. Ở Sài Gòn ngày nay, số người ăn chay hai ngày này lớn hơn nhiều so với số người thật sự theo nghi lễ Phật giáo. Vài lý do chồng lên nhau:

• Nó là ngày dễ nhớ. Không cần ai nhắc, không cần app. Nhìn lịch là biết.
• Nó có sẵn hạ tầng. Hai ngày đó quán chay mở nhiều, chợ bán nhiều đồ chay, đồng nghiệp cũng ăn chay nên không phải giải thích. Ăn chay vào ngày khác thì khó hơn nhiều.
• Nó nhẹ. Hai ngày một tháng là mức gần như ai cũng làm được, không cần đổi cả lối sống.
• Nó có lý do để nói ra. "Hôm nay mùng một" là một câu đủ, không ai hỏi thêm.

Nghĩa là hai ngày này hoạt động như một điểm hẹn chung. Ai muốn ăn chay mà ngại làm một mình thì đây là ngày dễ nhất để bắt đầu.

Chuyện gì xảy ra ở phía hàng quán

Với người bán, hai ngày này là hai ngày khác hẳn phần còn lại của tháng:

• Lượng khách tăng mạnh, dồn vào hai khung: sáng sớm trước giờ làm, và trưa.
• Quán không chuyên cũng bày món chay. Quán cơm bình dân thêm vài khay, quán bún thêm nồi nước dùng chay.
• Chợ tăng giá đậu hũ và rau. Cầu tăng trong một ngày thì giá nhích lên, rồi hôm sau về lại.
• Bếp phải chuẩn bị trước. Đây là lý do đặt đồ chay số lượng lớn vào hai ngày này nên báo trước một tới hai ngày, không phải vài tiếng như ngày thường.

Đi ăn hai ngày đó thế nào cho đỡ chờ

Ba khung giờ thực tế:

• 7h–8h30 sáng và 11h30–13h trưa là hai khung đông nhất. Dân văn phòng và người vừa đi chùa về tới cùng lúc.
• Sau 14h hoặc sau 21h thì vắng hẳn.
• Từ 22h tới 5h sáng gần như không phải chờ — và với nơi mở 24 giờ thì đây vẫn là ngày đó, vẫn là bữa chay đó.

Cách gọn nhất nếu bận: đặt trước từ tối hôm trước, hẹn giờ giao. Sáng hôm sau chỉ việc nhận.

Mùng một hay rằm thì khác nhau không

Về chuyện ăn uống thì không khác. Cả hai đều là ngày ăn chay như nhau. Khác biệt nằm ở phần nghi lễ và ở mức đông: rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và rằm tháng Tám thì đông hơn hẳn rằm các tháng khác, vì trùng với các dịp lễ lớn trong năm.

Rằm tháng Bảy là dịp đông nhất trong năm với hàng quán chay.

Ở tiệm

Bánh Mì XANH mở 24 giờ nên hai ngày này không có khung giờ nào đóng cửa — kể cả lúc ba giờ sáng. Năm tiệm: 38 Lê Thị Riêng, 15B Nguyễn Thị Minh Khai, 2B Trần Hưng Đạo, 148B Đề Thám (Quận 1) và 210 Bùi Văn Ba (Quận 7).

Đặt trước cho ngày rằm thì gọi 0923.183.183, nói rõ giờ cần nhận. Đơn lớn nên báo trước một tới hai ngày. Đơn từ 500.000đ trong bán kính 5km miễn phí giao.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao lại chọn mùng một và ngày rằm?

Vì đó là hai mốc rõ nhất của chu kỳ mặt trăng — đầu tháng không trăng, giữa tháng trăng tròn. Lịch âm dựa trên chu kỳ mặt trăng nên hai ngày này dễ nhớ nhất, không cần tra lịch.

Ăn chay kỳ có mấy mức?

Nhiều mức để chọn theo sức: nhị trai hai ngày (mùng một và rằm), tứ trai bốn ngày, lục trai sáu ngày, thập trai mười ngày. Đặc điểm của tục này là có nhiều bậc chứ không phải một chuẩn duy nhất.

Không theo đạo Phật có ăn chay ngày đó được không?

Được, và rất nhiều người làm vậy. Hai ngày đó dễ nhớ, có sẵn hàng quán, đồng nghiệp cũng ăn nên không phải giải thích — nó hoạt động như một điểm hẹn chung cho ai muốn bắt đầu.

Giờ nào đi ăn thì đỡ chờ?

Sau 14h hoặc sau 21h. Hai khung đông nhất là 7h–8h30 sáng và 11h30–13h trưa, khi dân văn phòng và người đi chùa về tới cùng lúc.

Đặt số lượng lớn vào ngày rằm cần báo trước bao lâu?

Một tới hai ngày, không phải vài tiếng như ngày thường. Đó là ngày bếp đã kín lịch vì lượng đặt tăng mạnh.

Rằm nào đông nhất trong năm?

Rằm tháng Bảy. Rằm tháng Giêng và rằm tháng Tám cũng đông hơn hẳn rằm các tháng khác vì trùng các dịp lễ lớn.