Chay kỳ, chay trường, thuần chay: ba mức, ba cách đi chợ

Ba từ này hay bị dùng lẫn nhau, kể cả ở hàng ăn. Nhưng chúng chỉ ba mức khác hẳn nhau, và mỗi mức đòi hỏi cách mua đồ khác hẳn.

Ba mức

Chay kỳ — ăn chay theo ngày

Ăn chay vào những ngày nhất định trong tháng âm lịch rồi trở lại bình thường. Phổ biến nhất là nhị trai (mùng một và ngày rằm), rồi tới tứ trai, lục trai, thập trai — số ngày tăng dần.

Đây là mức đông người theo nhất, và cũng là lý do hàng chay ở Sài Gòn đông đột biến đúng hai ngày mỗi tháng.

Chay trường — ăn chay quanh năm

Không ăn thịt cá quanh năm, không theo ngày nào cả. Nhưng trứng và sữa thì tuỳ người — đây là chỗ hay gây hiểu nhầm nhất. Có người chay trường vẫn dùng trứng sữa, có người không.

Nhiều người theo chay trường cũng tránh ngũ vị tân — hành, tỏi, hẹ, kiệu, hưng cừ — vì lý do liên quan truyền thống tu tập, không phải lý do dinh dưỡng.

Thuần chay — không gì liên quan động vật

Mức chặt nhất: không có gì liên quan tới động vật, không chỉ là không ăn thịt. Nghĩa là không trứng, không sữa, không mật ong, không gelatin, không nước mắm cá, và cả những thứ ít ai nghĩ tới như một số phẩm màu hay chất làm bóng có nguồn gốc động vật.

Nhiều người theo mức này còn tránh cả đồ dùng làm từ động vật — da, lông, tơ tằm — nên nó thường là một lựa chọn sống chứ không chỉ là cách ăn.

Ba mức, ba cách đi chợ

Chay kỳ: chuyện của kế hoạch, không phải của nhãn

Khó nhất ở mức này không phải đọc nhãn mà là sắp xếp: hai ngày trong tháng lệch hẳn ra khỏi thói quen bình thường.

• Xem lịch trước. Mùng một và ngày rằm rơi vào ngày làm việc thì phải biết trước ăn ở đâu, vì hàng chay hôm đó rất đông.
• Mua trước một ngày. Đây là hai ngày giá rau đậu ở chợ nhích lên và hàng chay bán hết sớm.
• Không cần đọc nhãn kỹ như hai mức kia, vì phần lớn người ăn chay kỳ chỉ tránh thịt cá rõ ràng.

Chay trường: chuyện của thói quen bếp

Ăn quanh năm thì vấn đề chuyển từ "hôm nay ăn gì" sang "làm sao đủ chất và không chán".

• Xoay nguồn đạm. Đậu hũ, mì căn, tàu hũ ky, các loại đậu, nấm — mỗi thứ một kiểu, ăn mãi một thứ thì chán và cũng không tốt bằng.
• Chốt rõ trứng sữa với chính mình, rồi nói rõ khi gọi món. "Tôi ăn chay trường" không đủ thông tin cho người bán.
• Nếu tránh ngũ vị tân thì phải hỏi riêng, vì rất nhiều món chay ngoài hàng có hành tỏi.

Thuần chay: chuyện của nhãn và của câu hỏi

Đây là mức tốn công nhất khi mua đồ, vì thành phần động vật hay nấp ở chỗ không ngờ.

• Đọc nhãn thành phần, không đọc mỗi chữ "chay" ngoài bao bì. Chả chay có loại pha lòng trắng trứng; bánh có loại dùng bơ sữa.
• Hỏi ba chỗ khi ăn ngoài: đồ chua có nước mắm cá không, sốt có trứng không, dầu chiên có dùng chung với đồ mặn không.
• Cẩn thận với món ngọt. Kem, bánh flan, một số loại kẹo dẻo có gelatin hoặc sữa.
• Mật ong là chỗ nhiều người mới chuyển hay quên.

Bảng so nhanh

Nói thế nào khi gọi món

Tên gọi không truyền đạt được yêu cầu — nói cái mình không ăn thì rõ hơn nhiều:

• Chay kỳ: "Cho tôi món chay" là đủ trong phần lớn trường hợp.
• Chay trường có dùng trứng sữa: "Chay, có trứng sữa cũng được."
• Chay trường không ngũ vị tân: "Chay, không hành tỏi."
• Thuần chay: "Chay hoàn toàn, không trứng sữa, đồ chua không nước mắm, sốt không trứng."

Câu cuối dài nhưng đáng, vì nó nêu đúng ba chỗ hay lọt. Gọi điện thì nói được trọn câu và nghe được trả lời; ô ghi chú trên app dễ bị đọc lướt.

Năm tiệm mở 24 giờ: 38 Lê Thị Riêng, 15B Nguyễn Thị Minh Khai, 2B Trần Hưng Đạo, 148B Đề Thám (Quận 1) và 210 Bùi Văn Ba (Quận 7). Gọi 0923.183.183.

Hỏi đáp nhanh

Chay kỳ là gì?

Ăn chay vào những ngày nhất định trong tháng âm lịch rồi trở lại bình thường. Phổ biến nhất là nhị trai — mùng một và ngày rằm — rồi tứ trai, lục trai, thập trai với số ngày tăng dần.

Chay trường có ăn trứng sữa không?

Tuỳ người — đây là chỗ hay hiểu nhầm nhất. Có người chay trường vẫn dùng trứng sữa, có người không, nên khi gọi món phải nói rõ chứ đừng chỉ nói "tôi ăn chay trường".

Thuần chay khác chay trường ở đâu?

Thuần chay là không có gì liên quan tới động vật: không trứng, không sữa, không mật ong, không gelatin, không nước mắm cá. Chay trường chỉ chắc chắn ở chỗ không thịt cá.

Ngũ vị tân là gì?

Hành, tỏi, hẹ, kiệu, hưng cừ. Nhiều người chay trường tránh vì lý do liên quan truyền thống tu tập chứ không phải lý do dinh dưỡng — và vì rất nhiều món chay ngoài hàng có hành tỏi nên phải hỏi riêng.

Người thuần chay nên hỏi gì khi ăn ngoài?

Ba chỗ: đồ chua có ngâm nước mắm cá không, sốt có trứng không, và dầu chiên có dùng chung với đồ mặn không. Ba chỗ này nhìn không ra nên phải hỏi.

Vì sao hàng chay đông đột biến hai ngày mỗi tháng?

Vì chay kỳ là mức đông người theo nhất, và mùng một với ngày rằm là hai ngày phổ biến nhất. Hai ngày đó giá rau đậu ở chợ cũng nhích lên và hàng chay bán hết sớm.